Dạo quanh một vòng các khu chợ hay trước cổng các trường học tại các xã Mường Cơi, Phù Yên, tỉnh Sơn La, không khó để bắt gặp hình ảnh những tốp học sinh người dân tộc thiểu số nô đùa, trò chuyện rôm rả. Tuy nhiên, nếu lắng nghe kỹ, âm điệu đặc trưng của tiếng Thái, tiếng Mường hiếm khi cất lên; thay vào đó, các em giao tiếp hoàn toàn bằng tiếng phổ thông. Tiếng mẹ đẻ không còn là công cụ giao tiếp thường trực của các em.

Cô Lò Thị Hồng, giáo viên đang công tác tại Trường THCS Phù Yên, không giấu được sự trăn trở khi quan sát học trò của mình mỗi ngày. Đa số học sinh tại trường là con em đồng bào Thái, Mường, Mông, nhưng việc các em sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ đang ngày càng thưa thớt. Theo cô Hồng, đối với học sinh ở khu vực thị trấn, việc nói tiếng dân tộc dường như đang bị mai một rất nhiều.

Tình trạng này không chỉ diễn ra ở khu vực trung tâm sầm uất. Ngay tại các bản làng, nơi văn hóa truyền thống bám rễ sâu nhất, ngôn ngữ mẹ đẻ cũng đang bị lấn át.

Tại bản Búc Mo, Phù Yên, thế hệ trẻ sinh sau năm 2010 gần như bỡ ngỡ với những câu giao tiếp phức tạp bằng tiếng dân tộc. Anh Hoàng Liên, một người dân tộc Thái tại địa phương, cho biết tỷ lệ sử dụng tiếng Thái của học sinh từ cấp hai trở xuống chỉ còn khoảng 30 đến 50%. Khi giao tiếp, các em thường xuyên pha tạp tiếng phổ thông, thậm chí xen lẫn cả những từ mượn của tiếng nước ngoài vào câu chuyện hằng ngày.

Nguy cơ mai một ngôn ngữ còn bộc lộ rõ rệt hơn ở những địa bàn có sự sinh sống đan xen giữa các dân tộc. Tại xã Mường Cơi, tỉnh Sơn La, sự giao thoa văn hóa đang vô tình đẩy tiếng mẹ đẻ về phía sau. Cô Cầm Thị Huyền, Hiệu trưởng Trường THCS Mường Thải, xác nhận rằng nhiều học sinh người Thái, người Mường sinh sống ở những khu vực gần người Kinh gần như không còn biết nói tiếng mẹ đẻ của mình nữa.

Việc tiếng mẹ đẻ được sử dụng ít hơn trong giao tiếp hằng ngày đang đặt ra câu hỏi về cách duy trì ngôn ngữ dân tộc trong thế hệ trẻ. Từ gia đình đến nhà trường, đây vẫn là bài toán cần thêm những cách làm phù hợp với đời sống của các em./.