Ở xã Pù Nhi, tỉnh Thanh Hóa, nơi phần lớn dân cư là đồng bào dân tộc Mông, tảo hôn từng là câu chuyện không còn xa lạ. Những cuộc hôn nhân khi các em chưa đủ tuổi kéo theo nhiều hệ lụy: trẻ em phải bỏ học, thiếu kiến thức và kỹ năng làm cha, làm mẹ; sức khỏe sinh sản bị ảnh hưởng, cái nghèo và những tập quán lạc hậu có nguy cơ tiếp tục kéo dài từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Theo ông Đoàn Văn Trường, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Pù Nhi: “Ngày xưa nếu 10 trường hợp lập gia đình thì đến 9 trường hợp đều là tảo hôn rồi, tức là nam chưa đến tuổi 20, nữ chưa đến tuối 18…”.

Trong những năm gần đây, nhận thức của người dân đang từng bước thay đổi. Chính quyền, ngành y tế, Hội Phụ nữ, lực lượng Biên phòng, người có uy tín ở bản cùng tham gia tuyên truyền, vận động. Đáng chú ý, hôn nhân cận huyết thống tại địa bàn hiện không còn được ghi nhận, trong khi tảo hôn đã giảm đáng kể so với trước đây. Tuy nhiên, "một bộ phận người dân vẫn còn tâm lý chấp nhận chịu phạt để tổ chức cưới sớm. Vì vậy, chính quyền địa phương tăng cường quản lý đến từng bản, giao cán bộ phụ trách địa bàn, đồng thời phát huy vai trò của người có uy tín"- ông Trường cho biết.

Nếu chính quyền địa phương tập trung vào quản lý, tuyên truyền và vận động cộng đồng thì ở tuyến cơ sở, cán bộ y tế lại phải trực tiếp đối diện với những hệ lụy của tảo hôn qua từng trường hợp cụ thể. Tại Trạm Y tế xã Pù Nhi, những cô gái chưa đủ tuổi đã làm mẹ được cán bộ y tế tư vấn về sức khỏe sinh sản, dinh dưỡng và chăm sóc trẻ nhỏ. Theo chị Lầu Thị Má, y sĩ trạm y tế xã Pù Nhi: "Những trường hợp tảo hôn sinh con thì chú trọng nhất là về sức khỏe, vì đối với các bé gái chưa đủ tuổi đã làm mẹ rồi thì sức khỏe không đảm bảo, mẹ sinh con ra không biết cách chăm con rất là vất vả".

Chị Lầu Thị Má là y sĩ đa khoa, đã công tác tại Trạm Y tế xã Pù Nhi 11 năm. Là người dân tộc Mông, chị có thuận lợi trong việc tiếp cận, tư vấn cho phụ nữ tại các thôn bản bằng chính ngôn ngữ của đồng bào. Với những trường hợp đã lỡ kết hôn và sinh con sớm, cán bộ y tế tập trung giảm thiểu hậu quả, hướng dẫn người mẹ chăm sóc sức khỏe và bảo đảm dinh dưỡng cho cả mẹ và con.

Nhưng để ngăn tảo hôn từ gốc, theo cán bộ cơ sở, tuyên truyền phải đến được đúng đối tượng, đúng ngôn ngữ và đúng thời điểm. Theo chị Lương Thị Cúc, Chủ tịch Hội Phụ nữ xã Pù Nhi: "Về thực hiện tảo hôn thì đối với bên Hội phụ nữ đã thực hiện dự án 8 suốt từ 2024 đến nay, quan trọng nhất là chú trọng tuyên truyền vận động, Hội phụ nữ thường xuyên phối hợp với Ủy ban xã tổ chức các buổi tuyên truyền phòng chống tảo hôn…"

Một khó khăn đặc thù ở Pù Nhi là nhiều phụ nữ Mông, nhất là ở các bản vùng cao, không sử dụng thành thạo tiếng phổ thông. Bởi vậy, hoạt động tuyên truyền thường có sự tham gia của cán bộ người địa phương, cán bộ Biên phòng và người có uy tín để chuyển tải nội dung bằng tiếng dân tộc. Cách làm này giúp thông tin về pháp luật hôn nhân, sức khỏe sinh sản và tác hại của tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống dễ tiếp cận hơn. Ông Hơ Văn Hơ, trưởng bản Cơm, xã Pù Nhi cho biết: "Khi tuyên truyền mình phải nói cho bà con hiểu biết vấn đề, ví dụ con trai của mình không được lấy con gái của chị, vì cùng dòng máu, phải cách khoảng 3 đời với nhau".

Ở cấp thôn bản, những quy định của pháp luật được giải thích bằng những cách gần gũi với đời sống. Người có uy tín, trưởng bản, già làng không chỉ tuyên truyền mà còn trực tiếp vận động từng gia đình. Đây là lực lượng có vai trò quan trọng trong việc thay đổi nhận thức, bởi tiếng nói của họ có sức thuyết phục đối với cộng đồng.

Cùng với chính quyền và các tổ chức đoàn thể, Bộ đội Biên phòng cũng thường xuyên phối hợp tuyên truyền tại địa bàn biên giới. Trung tá Chu Đình Giáp, Đồn trưởng Đồn Biên phòng Pù Nhi cho biết: "Chúng tôi tuyên truyền dứt khoát tại bản, khi không được thì lên tuyên truyền tại xã, họ mà đăng ký nếu không đủ tuổi được kết hôn theo quy định thì xã và các lực lượng biên phòng, công an sẽ có tuyên truyền tại chỗ".

Tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống không thể được giải quyết chỉ bằng một vài buổi tuyên truyền. Ở Pù Nhi, sự thay đổi đang được tạo nên từ nhiều việc làm cụ thể: chính quyền tăng cường quản lý, ngành y tế tư vấn sức khỏe sinh sản, Hội Phụ nữ vận động chị em, người có uy tín tuyên truyền trong cộng đồng và Bộ đội Biên phòng đồng hành cùng địa phương.

Nhờ những giải pháp đồng bộ như tuyên truyền phổ biến pháp luật, giáo dục sức khỏe sinh sản, mô hình điểm, hoạt động của cán bộ dân số và sự tham gia của chính quyền, đoàn thể, tỷ lệ tảo hôn đã giảm từ 19,2% xuống 12%, tương đương 37,5%. Tình trạng hôn nhân cận huyết thống không còn ghi nhận trên địa bàn.

Ở Pù Nhi, thay đổi nhận thức không diễn ra trong một sớm một chiều. Nhưng khi pháp luật được giải thích để người dân hiểu, cùng với sự vận động của gia đình, người có uy tín và các lực lượng ở cơ sở, những cuộc hôn nhân sớm đang dần được hạn chế./.