Từ "vương quốc trái cây" đến nỗi lo đầu ra

Tỉnh Đồng Tháp hiện có diện tích cây ăn trái trên 135.000 ha chiếm hơn 10,3% so với diện tích cây ăn trái của cả nước. Trong đó, diện tích lớn gồm sầu riêng hơn 39.000 ha, mít khoảng 26.260 ha, dừa 24.900 ha, xoài hơn 16.800 ha, khóm gần 15.000 ha, nhóm cây có múi khoảng 14.100 ha, thanh long 8.500 ha và nhãn 5.600 ha.

Đến tháng 6 năm nay, sản lượng trái cây của tỉnh đạt khoảng 1,3 triệu tấn. Sầu riêng tiếp tục là ngành hàng nổi bật về giá trị và dư địa xuất khẩu, với sản lượng 6 tháng ước đạt trên 268 nghìn tấn.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng rau quả ước đạt 77,53 triệu USD, tăng 1,76% so với cùng kỳ, đạt 24,2% kế hoạch năm. Sầu riêng tiếp tục là mặt hàng chủ lực với kim ngạch xuất khẩu chiếm 30,56% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả; trái cây sấy khô chiếm 10,25% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả, xoài đông lạnh chiếm 7,60% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả và thanh long chiếm 5,26% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả. Các mặt hàng chế biến khác kim ngạch xuất khẩu chiếm 16,32% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả. 

Gần đây, nhiều vùng sản xuất tập trung quy mô lớn đã hình thành, tạo điều kiện thuận lợi để triển khai đồng bộ các giải pháp về mã số vùng trồng, tiêu chuẩn chất lượng, liên kết doanh nghiệp và tổ chức logistics phục vụ tiêu thụ.

Đồng Tháp hiện có 3.496 mã số vùng trồng với 1.544 vùng trồng (diện tích 101.182 ha) phục vụ xuất khẩu đã được cấp. Trong đó, được nước nhập khẩu phê duyệt 3.452 mã số (1.503 vùng trồng), diện tích 100.141 ha; cấp mới chờ nước nhập khẩu phê duyệt 44 mã số (41 vùng trồng) với diện tích 1.040 ha.

Toàn tỉnh có 565 mã số đóng gói; trong đó, có 496 mã số đã được nước nhập khẩu phê duyệt; 69 mã số cơ sở đóng gói cấp mới đã kiểm tra, chờ nước nhập khẩu phê duyệt.

Tuy nhiên, ngành hàng trái cây của tỉnh Đồng Tháp còn tồn tại nhiều bất cập, vướng mắc thậm chí là rào cản để xuất khẩu. Tình trạng giá cả bấp bênh, “trúng mùa, rớt giá” thường tái diễn. Ví dụ như trái sầu riêng có thời điểm trên 100.000 đồng/kg, có lúc sụt xuống còn vài chục nghìn đồng/kg. Trái thanh long, trái mít có thời điểm giá chỉ còn vài nghìn đồng/kg.

Theo ông Võ Tấn Lợi, chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, bất cập nhất trong sản xuất trái cây theo hướng xuất khẩu là chưa có “vùng trồng chuẩn”, tình trạng gian lận mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói vẫn còn xảy  ra.

Đặc biệt đối với trái sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc còn thiếu phòng kiểm định phục vụ kiểm tra chất cadimi. Trước đây,  việc lấy mẫu sầu riêng phải phục thuộc vào các phòng kiểm định ở TP. HCM, Cần Thơ rất mất nhiều thời gian gây ùn ứ, khó xuất khẩu. Các nhà kho bảo quản, chế biến trái cây này hiện nay còn hạn chế; nguồn vốn đầu tư nhà xưởng, kinh doanh trái sầu riêng của các doanh nghiệp gặp khó khăn, chưa được hưởng lãi suất ưu đãi khi vào mùa vụ.

Cùng với đó là tình trạng nông dân sản xuất diện tích nhỏ lẻ, mạnh ai nấy làm, tranh bán, phát triển nóng, tăng diện tích tự phát, chất lượng sản phẩm không đồng đều giữa các hộ, gây khó khăn trong việc thu mua và phân loại. Thiếu cơ chế liên kết chặt chẽ giữa nông dân và doanh nghiệp, dẫn đến tình phá vỡ hợp đồng. Nông dân chịu rủi ro lớn nhưng hưởng lợi chưa tương xứng, giá vật tư lên không giảm, giá sản phẩm thị trường lên nông dân nhận theo hợp đồng không được tăng nhưng khi thị trường giảm doanh nghiệp áp dụng giá giảm. Năng lực của các HTX còn yếu, quy mô sản xuất nhỏ, chậm đổi mới, diện tích liên kết bền vững trong vùng nguyên liệu còn phân tán, manh mún. 

Các mô hình liên kết sản xuất giữa nông dân- doanh nghiệp-hợp tác xã cũng chưa thật sự chặt chẽ, ổn định. Toàn tỉnh hiện có 214 Hợp tác xã, tổ hợp tác với hơn 34.150 thành viên, diện tích sản xuất là 17.000 ha, chiếm 12,7% diện tích sản xuất của tỉnh. Hiện tại, chỉ có 92 HTX/THT có hợp đồng liên kết với doanh nghiệp/thương lái, ước sản lượng liên kết thông qua hợp đồng 97.344 tấn, đạt 30% tổng sản lượng của HTX/THT.

Một nghịch lý khác là Đồng Tháp có gần 15.000 ha khóm, lớn nhất cả nước nhưng vẫn chưa có nhà máy chế biến quy mô lớn tại vùng nguyên liệu. Phần lớn sản phẩm vẫn tiêu thụ tươi, giá trị gia tăng thấp và phụ thuộc nhiều vào thị trường nội địa. Trong khi đó, các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn về kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và phát triển xanh, tạo áp lực rất lớn cho ngành hàng trái cây của tỉnh.

Cần giải pháp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho trái cây mở rộng xuất khẩu

Thực tiễn cho thấy, gần đây diện tích và chất lượng trái cây của tỉnh Đồng Tháp được tăng lên trở thành ngành hàng chủ lực do đó vấn đề cơ cấu, tổ chức lại sản xuất cần được quan tâm.

Ông  Nguyễn  Đình Tùng, Phó Chủ tịch Phó Chủ tịch Hiệp hội rau quả Việt Nam nhận định, trái cây của tỉnh Đồng Tháp cũng như cả nước trong tình trạng “cung vượt cầu”. Các nước trên thế giới ngày càng kiểm soát chặt chẽ đối với các mặt hàng nhập khẩu. Do đó, người sản xuất cần nâng cao chất lượng hơn chạy theo số lượng; đa dạng các sản phẩm trái cây, kiểm soát tốt chất cadimi để tháo gỡ rào cản của nước nhập khẩu.

Theo Sở Công thương tỉnh Đồng Tháp, Trung Quốc và Hoa Kỳ tiếp tục là hai thị trường của sầu riêng và thanh long; sản phẩm nước dừa tinh khiết và trái cây sấy khô tập trung ở các thị trường như Singapore, Đức, Hà Lan, Canada, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia, Pháp,…

Thực tế cho thấy ngành hàng trái cây của tỉnh vẫn còn khoảng cách khá lớn giữa tiềm năng sản xuất và năng lực thương mại hóa. Nguyên nhân chủ yếu là do tỷ lệ sản phẩm đạt tiêu chuẩn xuất khẩu còn hạn chế; việc duy trì mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát dư lượng giữa các vùng chưa đồng đều; năng lực sơ chế, đóng gói, bảo quản, kiểm nghiệm và logistics lạnh chưa đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Vấn đề đặt ra không chỉ là mở rộng diện tích hay nâng sản lượng, mà quan trọng hơn là phải tổ chức lại chuỗi giá trị theo hướng chuyên nghiệp hơn, lấy thị trường làm trung tâm, doanh nghiệp làm đầu mối dẫn dắt, hợp tác xã làm nền tảng liên kết sản xuất và tiêu chuẩn chất lượng làm điều kiện bắt buộc để tham gia thị trường.

Từ thực tiễn đó, tại hội nghị phát triển chuỗi ngành hàng các sản phẩm trái cây chủ lực của tỉnh Đồng Tháp, các chuyên gia cho rằng việc xây dựng thương hiệu nông sản phải được thực hiện đồng bộ từ sản xuất đến tiêu thụ. Trong đó, cần thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị, lấy doanh nghiệp chế biến và phân phối làm trung tâm; mở rộng thị trường xuất khẩu chính ngạch; đầu tư hạ tầng logistics lạnh; đẩy mạnh chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc; hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ chế biến và thu hút đầu tư vào lĩnh vực chế biến sâu nhằm gia tăng giá trị cho nông sản.

Theo định hướng của tỉnh, thời gian tới Đồng Tháp sẽ chuyển từ hỗ trợ đơn lẻ sang đầu tư theo chuỗi giá trị; từ xây dựng nhãn hiệu sang phát triển thương hiệu; từ đăng ký bảo hộ sang quản lý, khai thác và thương mại hóa tài sản trí tuệ.

Đồng Tháp đang sở hữu những lợi thế hiếm có về vùng nguyên liệu, điều kiện tự nhiên và kinh nghiệm sản xuất trái cây. Nhưng trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, lợi thế ấy chỉ có thể được chuyển hóa thành giá trị khi địa phương tháo gỡ được các "điểm nghẽn" về liên kết, chế biến, logistics và tiêu chuẩn thị trường./.