Mỗi độ thu về, những quả trám chín tím đen được người dân thu hái để om, kho cá, kho thịt hoặc nấu xôi với gạo nếp nương. Trong các giống trám, trám nếp được ưa chuộng nhờ phần thịt dẻo, béo bùi. Từ món ăn trong gia đình, quả trám ngày càng được người tiêu dùng tìm mua, tạo thêm cơ hội tiêu thụ cho các hộ có cây trồng lâu năm.

Tại thôn Tân Ý, xã Ngân Sơn, gia đình chị Triệu Thị Lan có gần 20 gốc trám đen đang cho thu hoạch. Chị cho biết năm nay cây sai quả, chất lượng tốt; mỗi cây cho khoảng 40–50 kg quả. Giá bán tại thời điểm thu hoạch vào khoảng 100.000 đồng/kg, cao hơn năm trước. Với những hộ có sẵn cây trưởng thành, trám đang trở thành nguồn thu đáng kể từ vườn nhà.

Chị Lan chia sẻ: “Năm nay cây trám đen cho sản lượng khá tốt, quả sai và chất lượng quả ngon, sản lượng khoảng 40–50 kg một cây. Giá bán hiện nay là 100.000 đồng một kg, nhìn chung cao hơn, ổn định hơn năm ngoái. So với một số cây truyền thống thì tôi thấy cây trám đen có giá trị kinh tế khá tốt, phù hợp với điều kiện đất đai ở địa phương. Cây lâu năm nên có thu nhập ổn định.”

Không chỉ gia đình chị Lan, khoảng 20 hội viên phụ nữ ở thôn Tân Ý cũng đang trồng trám đen. Theo chị Phan Thị Liễu, Chi hội trưởng Chi hội Phụ nữ thôn Tân Ý, cây phù hợp với điều kiện địa phương, có thể cho quả nhiều năm. Chi hội vận động hội viên quan tâm chất lượng và liên kết sản xuất để nâng giá trị sản phẩm: “Hiện nay ở thôn Tân Ý có khoảng 20 hội viên phụ nữ trồng trám đen. So với các cây trồng truyền thống thì cây trám đang được chị em quan tâm và mở rộng diện tích bởi nó phù hợp với điều kiện của địa phương, có giá trị kinh tế và cho thu nhập ổn định trong nhiều năm. Tới đây, Chi hội sẽ tiếp tục vận động chị em chú trọng chất lượng, liên kết sản xuất và từng bước nâng cao giá trị quả trám.”

Bên cạnh cây trám bản địa, một số hộ dân và hợp tác xã ở Thái Nguyên đưa trám ghép vào trồng để rút ngắn thời gian chờ thu hoạch. Gia đình anh Bàn Văn Chiến, ở tổ 2, phường Bắc Kạn, trồng hơn 100 gốc trám ghép từ năm 2018, đồng thời trồng cây dược liệu dưới tán.

Theo anh Chiến, trám ghép có thể bắt đầu cho quả sau khoảng 3 năm, sớm hơn trám trồng từ hạt; cây có chiều cao vừa phải nên thuận lợi cho chăm sóc, thu hái “Đối với cây trám này không tốn nhiều công chăm sóc lắm, cây lớn rất nhanh, sâu bệnh cũng ít. Cây trám này nếu mình chăm sóc tốt, phù hợp thì tiềm năng kinh tế cũng rất lớn. Ngoài kinh tế của cây trám, mình kết hợp với cây dược liệu dưới tán để phát huy hết hiệu quả của đất. Chẳng hạn như có thể trồng chè hoa vàng, cây khôi nhung, những cây phát triển dưới tán thì mang lại hiệu quả kinh tế hơn.”

Theo anh Chiến, từ năm thứ 7 đến năm thứ 10 trở đi, nếu được chăm sóc đúng kỹ thuật, mỗi cây trám ghép có thể cho khoảng 2 - 3 tạ quả mỗi năm. Anh ước tính nguồn thu từ quả trám đạt 15 - 30 triệu đồng/năm. Mức thu cụ thể phụ thuộc vào năng suất từng vườn và giá bán trong vụ.

Từ các vườn hộ, sản xuất trám đen đang được tổ chức theo vùng nguyên liệu. Năm 2019, Hợp tác xã Nông nghiệp Tân Thành, phường Bắc Kạn, tham gia dự án xây dựng vùng trồng trám an toàn với diện tích gần 30 ha. Theo hợp tác xã, vùng trồng hiện cho tổng sản lượng khoảng 102 tấn mỗi năm.

Bà Nguyễn Thị Hồng Minh, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Tân Thành cho biết, vào vụ, người dân giao trám với giá khoảng 90.000–100.000 đồng/kg. Hợp tác xã dự kiến tiếp tục phát triển diện tích phù hợp với quỹ đất và khả năng liên kết của các hộ: “Hiện tại giá trị của quả trám này cũng rất cao. Đến mùa thu hoạch, bà con đem giao thì giá giao thấp nhất cũng được từ 90.000–100.000 đồng một kg. Nếu có điều kiện, đất đai của bà con còn nhiều thì tới đây hợp tác xã cũng vẫn triển khai trồng cây trám đen này để phát triển kinh tế, tăng thêm thu nhập cho các thành viên và các hộ liên kết.”

Cùng với việc tổ chức vùng trồng, thu mua và chế biến giúp quả trám có thêm thời gian bảo quản và nhiều cách tiếp cận người tiêu dùng. Ngoài bán quả tươi tại chợ địa phương, một số sản phẩm từ trám nếp đen được sấy khô, nghiền thành bột hoặc đóng gói để đưa vào cửa hàng, siêu thị ở nhiều tỉnh, thành phố. Để giá trị này duy trì ổn định, việc mở rộng diện tích cần đi cùng chăm sóc đúng kỹ thuật, bảo đảm chất lượng quả và tổ chức đầu ra, chế biến phù hợp với quy mô sản xuất.