VOV4.Jarai - Tơlơi blah ngă abih sui laih, samơ\ hơdôm nam rơka hăng tơlơi ruă pran jua ăt do# na nao mơng hăng [ing mơnuih djơ\ jrao dioxin.

Kiăng ngă plai [ia\ ruă pran jua, gum djru [ơ [ia\ pioh pran jua gơ`u [ơhôn [ia\, hơdôm hrơi rơgao, Khul wai lăng bruă mơnuih djơ\ jrao dioxin tơring glông Krông {uk, tơring ]ar Daklak hmâo pok pơhai klă lu bruă bơwih brơi tơlơi suaih pral ăt kah hăng tơlơi hơd^p mơda kơ mơnuih djơ\ jrao dioxin, djru gơ`u hrưn đ^ amăng tơlơi hơd^p mơda.

Djơ\ jrao dioxin hăng mrô rơka ruă rơbêh kơ 80%, anun khă giăm hmâo 40 thun laih, samơ\ amai Dương Thị Bình, [ơi thôn 5, să Tân Lập, tơring glông Krông {uk ăt kah hăng ]ơđai muai mơn, djop mơta bruă leng kơ hluai tui kơ tơlơi gum djru mơng mơnuih amăng sang ano#.

Dương Thị Lan, amai Bình ruai glăi: “Tơdơi kơ am^ ama rơngiă, pơmin kơ adơi sa ]ô drit druai [u dưi bơwih mă pô anun amai Lan pơsit [u do# rơkơi, do# tui anun kiăng rông ba adơi. Tơlơi hơd^p mơda mơng dua adơi amai kơnong kơ gơnang kơ lo\n am^ amai pioh glăi anun bă kơ tơlơi tơnap”.

Thâo hluh kơ tơlơi hơd^p anun, Khul wai lăng mơnuih djơ\ jrao dioxin tơring glông Krông {uk hmâo gum hrom hăng Anom wai lăng mơnuih mă bruă, tơhan rơka ruă hăng mơnuih mơnam tơring glông djru sang ano# amai Bình pơdo\ng sang do# khăp păp noa `u 40 klăk prăk.

Truh thun 2018, Khul pơsur dong [ing thâo tơngiă djru brơi 2 adơi amai Bình sa drơi rơmô noa `u 15 klăk prăk pioh bơwih [ong huă.

Mơng tơlơi gum djru anun, tơlơi hơd^p mơda mơng amai Bình hăng amai Lan hmâo jơlan gah hơđong. Ră anai amai Lan hơđong pran jua hloh kơ tơlơi hơd^p mơda mơng sang ano#:

“Hmâo sang do# kơđap tui anai hơđong laih. Hlâo adih sang do# [u ro# yâu, do# [u hơđong do\ng [u asuk, ră anai hmâo sang do# hơđong.

Tơring glông djru brơi sa hră pơkrem prăk 4 klăk prăk laih anun tơring glông djru brơi rơmô, ră anai glăk mơkian.

Do# tơguan `u tuk rai ană, ană `u prong pioh hmâo hmăi prăk kiăng hrưn đ^ tơtlaih mơng tơnap tap đah mơ adơi kâo `u plai [ia\ duam ruă”.

Mơnuih djơ\ jrao dioxin dưi djru rơdêh glung

Hmâo ha tal mă bruă hyu lăi pơthâo nao rai amăng rơnuk blah ngă [ơi plơi pla Quảng Ngãi, laih anun hmâo ayăt hmâo krư\ samơ\ lu thun tơdơi, wa Nguyễn Thị Chính ([ơi thôn 10, să Pơng Drăng) mơng thâo pô djơ\ jrao dioxin hăng mrô rơka ruă 61%.

Ră anai rơbêh kơ 60 thun, tơlơi suaih pral tơdu, pran jua mă bruă [rư\ hrơi [rư\ trun tui anun tơlơi hơd^p mơda tơnap tap biă.

Samơ\ gơnang kơ dưi hmâo Khul wai lăng mơnuih djơ\ jrao dioxin tơring glông pơsur pơtrut na nao, tơ`a bla hăng pơsur khul gru\p, mơnuih mơnam gum pơ]ruh hmâo 58 klăk prăk pioh pơdo\ng sang do# phrâo hmâo djru laih pran jua `u hmâo dong tơlơi mơ-ak, hrưn đ^ dong amăng tơlơi hơd^p. Wa Chính ră ruai:

“Ră anai gơnang kơ hmâo sang anai mơ\ plai [ia\ bơngot kơ pơ-iă hơjan, prăk pơhrui glăi le\ hmâo kơnuk kơna djru rim blan hăng hyu mă bruă hmâo hmăi dong [ơ [ia\ pioh blơi hra măm.   

Ăt bơni mơn khul djru kâo pơdo\ng sang do# anai, tơlơi hơd^p mơda thun tha rơma mơng kâo kah hăng mơ-ak biă mă yơh”.

Khul wai lăng mơnuih djơ\ jrao dioxin tơring glông Krông {uk brơi gơnam kơ mơnuih djơ\ jrao dioxin

Khul wai lăng mơnuih djơ\ jrao dioxin tơring glông Krông {uk ră anai hmâo 236 ]ô mơnuih, mrô mơnuih djơ\ jrao dioxin dưi ]ơkă mă prăk kơnuk kơna djru le\ 45 ]ô mơnuih. Hăng jơlan gah “Mut hrom – hơdor tơngia – gơgrong bruă – yua kơ mơnuih djơ\ jrao dioxin”.

Khul wai lăng mơnuih djơ\ jrao dioxin tơring glông Krong {uk hmâo gum hrom, đing nao hăng djru bơwih brơi tơlơi hơd^p mơda gơnam tam, pran jua kơ mơnuih djơ\ jrao dioxin.

Yap mơng hrơi pơdo\ng khul (2010) truh ră anai, Khul hmâo pơsur laih kơ mơnuih djơ\ jrao dioxin pơhrui hmâo giăm truh 1 klai prăk pioh ngă hơdôm bruă: tơ`a bla, brơi gơnam kơ mơnuih djơ\ jrao dioxin amăng tal pơdơi lơphet, tết, lom duam ruă; djru pơdo\ng sang do#; pơkra glăi 11 bôh sang do# kơ mơnuih amăng khul hmâo tơlơi hơd^p mơda tơnap tap…

Mơng hơdôm tơlơi gum djru anai, hơdôm mơnuih amăng khul, mơnuih djơ\ jrao dioxin [ơi tơring glông hmâo dong pran jua hrưn đ^.

Tơlơi hơd^p mơda gơ`u [ơ [rư\ dưi hơđong, lu mơnuih amăng khul gum hrom klă amăng hơdôm jơlan hơdră bruă mă mơng Khul hăng bruă mă mơng tơring glông.

Ơi Ngô Hồng Phái, Khoa Khul wai lăng mơnuih djơ\ jrao dioxin tơring glông Krông {uk brơi thâo: Pơ\ anăp anai, khul ngă klă dong bruă bơwih brơi, djru gum mơnuih djơ\ jrao dioxin kiăng hơdôm bôh sang ano# mơnuih djơ\ jrao dioxin hmâo tơlơi gal hrưn đ^ mut hrom hăng djop mơnuih.

Mơta pơkon, pel e\p glăi dong hră ]ih anăn mơ-^t kơ hơdôm gưl hmâo tơlơi dưi pơsit, tu\ yap hăng tla prăk djru kơ mơnuih djơ\ jrao dioxin [ơi anăp ăt kah hăng hluai tui pô pơkon djop tơlơi pơkă, pơhlôm tơlơi dưi yua kơ mơnuih djơ\ jrao dioxin, djru [ơ [ia\, ngă plai [ia\ tơlơi ruă nuă mơ\ gơ`u glăk glăm ba.

“Tơring glông gum hrom dong hăng hơdôm anom bruă, anom bơwih [ong kiăng lăng ba hloh dong hăng mơnuih djơ\ jrao dioxin.

Amăng thun 2019 anai [ing gơmơi amra pel e\p glăi abih bang [ing mơnuih dưi ]ơkă mă hơdră gum djru kiăng ruah mă, lăi pơthâo glăi kơ hơdôm gưl dlông hmâo tơlơi dưi pơsit pơsir gum djru.

Amăng thun 2019 Khul ăt ngă laih mơn hơdôm hră pơ-ar iâu pơthưr rim thun rim mơnuih apăn bruă, mơnuih mă bruă ]ar djru 50 rơbâo prăk kiăng hmâo prăk mă yua kơ khul mă bruă na nao bơwih brơi kơ mơnuih djơ\ jrao dioxin amăng hrơi pơdơi lơphet, hrơi tết hmâo anung gơnam yôm klă hloh”.

Amai Lan bơwih brơi kơ rơmô – kông ngăn pioh bơwih [ong mơng sang ano# yua kơ Khul wai lăng mơnuih djơ\ jrao dioxin [ơk brơi

Hăng hơdôm bruă mă rơđah rơđông, ba glăi bôh tơhnal, Khul wai lăng mơnuih djơ\ jrao dioxin tơring glông Krông {uk, tơring ]ar Daklak jing laih anih gơnang pioh mơnuih djơ\ jrao dioxin do\ng gơgrong hơd^p mơda, dưi pơtlaih mơng tơlơi ruă nuă, pơsur nao rai tơdruă pơsir tơlơi tơnap pioh hrưn đ^ mut hrom djop mơnuih./.

Siu H’ Prăk: Pô ]ih pơblang hăng pôr