VOV4.Jarai - Rim thun, mơnuih mă bruă [ơi đơ đam ro\ng lo\n tơnah glăi gum hrom hơdor glăi hrơi Jar kơmar mă bruă lơ 1/5. {ơi dêh ]ar Việt Nam, anai le\ sa hrơi mơ\ djop mơnuih hlơi hlơi leng kơ pơdơi pơdă, mơ-ak ngui ngor [u kiăng mă bruă ôh.

Jơnum ngui hơdor glăi hrơi Jar kơmar pioh kơ mơnuih mă bruă lơ 1/5 [ơi dêh ]ar ta rim thun, [u djơ\ kơnong kơ tal pioh lok glăi gru grua, bôh tu\ yua mơng Hrơi jar kơmar pioh kơ mơnuih mă bruă, hơkru\ đ^ hăng pơđ^ kyar mut hrom jar kơmar mơ\, do# jing hrơi lok glăi gru grua hăng phiăn juăt ư-ang mơng djop mơnuih mă bruă [ơi sang măi, sang bruă dêh ]ar Việt Nam.

Hrơi jar kơmar pioh kơ mơnuih mă bruă lơ 1/5 pơ phun mơng bruă kơtưn hrưn đ^ mơng mơnuih mă bruă gah sang măi [ơi dêh ]ar Mi, jing laih hrơi jơnum hơdor glăi hăng hrơi pioh kơ mơnuih mă bruă [ơi sang măi, sang bruă jar kơmar hăng mơng mơnuih mă bruă amăng đơ đam ro\ng lo\n tơnah.

Lơ 1/5/1886, yua kơ tơlơi kiăng mơng mơnuih mă bruă [u dưi pơsir djop djel, [ing mă bruă amăng sang măi, sang bruă amăng đơ đam dêh ]ar Mi hmâo gum hrom laih pơdơi bruă kiăng pơgo# hăng [ing ngă tui hơdră bruă mơng pô. Blung a le\ pơdơi bruă [ơi [ôn prong Chicago.

Năng ai `u 40.000 ]ô mơnuih [u hmâo nao pơ\ sang măi. Gơ`u pơphun tum pơ[u\t, ngă lơgreo hăng bôh pia “Dong mơng hrơi anai [u hmâo mơnuih hơpă mă bruă rơgao kơ 8 mông sa hrơi! Khom ngă tui 8 mông mă bruă, 8 mông pơdơi pơdă, 8 mông ngui ngor!”.

Amăng mông jơnum pơdo\ng Jar kơmar II yua kơ Ph.Ăng-ghen git gai jơnum lơ 14/7/1889, Khoa pơ ala mơng gưl mơnuih mă bruă gah sang măi hluai tui Tơlơi pơtrun pơsit mă lơ 1/5 rim thun ngă hrơi mut hrom hrưn đ^ mơng gưl m[s đơ đam ro\ng lo\n tơnah.

Ngă tui Tơlơi pơtrun pơsit anai, thun 1890 tal blung a hrơi Jar kơmar pioh kơ mơnuih mă bruă dưi pơ phun tui hơdră prong jar kơmar.

Djuai bơnga kiăng lăi nao mơng hrơi anai le\ bơnga Linh lan. Lơ 1/5/1891, sa bruă ngă lơgreo mơng mơnuih mă bruă [ơi sang măi truh [ơi kual Pơngo\ dêh ]ar Prăng.

10 ]ô mơnuih hmâo ara\ng pơnah pơdjai, amăng anun hmâo Marie Blindeau, djă amăng drơi pô sum ao ko#. Kiăng hơdor glăi, mơnuih dêh ]ar Prăng mă bơnga Linh lan, djuai bơyan anet ko#, [âo hiam, bluh amăng hrơi blung a mơng blan 5 ngă ano# bơhmu nao mơng lơ 1/5.

{ơi Việt Nam, tơdơi kơ Ping gah cộng sản Đông Dương pơ phun hmâo (1930), gưl mơnuih mă bruă [ơi sang măi Việt Nam ăt mă lơ 1/5 le\ hrơi mut hrom hrưn đ^ mơng pô. Bruă hrưn đ^ lơ 1/5/1930 le\ sa yak pơ phun mơng bruă hơkru\ thun 1930 – 1931, mơng [ôn prong truh plơi pla, mơng Pơngo\ truh Dơnung lu anih yôl khăn gru Ping gah, pơ phun pơ[u\t jơnum, rơbat trui, tal blung a gah yu\ tơlơi git gai mơng Ping gah hăng pơtô brơi pơsur mơng Khul, mơnuih mă bruă amăng sang măi ta ngă lơgreo hơdor glăi Hrơi Jar kơmar pioh kơ mơnuih mă bruă lơ 1/5 hrưn đ^ rơkâo tơlơi dưi pô, pơdah pran jua mut hrom hăng mơnuih mă bruă amăng sang măi ro\ng lo\n tơnah.

Lơ 1/5/1938 sa bruă ngă lơgreo prong hmâo hơdôm pluh rơbâo ]ô mơnuih hmâo pơ phun [ơi kual Đấu Xảo (Hà Nội), hăng tơlơi gum hrom mơng 25 gơnong bruă, mơnuih: Mơnuih mă bruă gah rơdêh treng, mơnuih in tơgl^t, mơnuih ngă đang hmua, đah kơmơi, mơnuih tha rơma, mơnuih ]ih bôh pia, ]ih tơlơi pơhing…

Anai le\ tơlơi pơ[u\t jơnum prong hloh amăng rơnuk pơsur tơpă (1936-1939), yua Ping gah Cộng sản Việt Nam git gai. ~u pơsit gru sa yak truh kih yôm phăn gah bôh thâo pơ phun hăng git gai hơkru\ mơng Ping gah ta.

Dong mơng thun 1945 truh ră anai, anai le\ hrơi mơ\ djop mơnuih hlơi hlơi leng kơ dưi pơdơi pơdă, ngui ngor, [u kiăng mă bruă ôh hăng ră anai mơnuih mă bruă amăng sang măi, mơnuih mă bruă ]ar [u hmâo mă bruă ăt dưi ]ơkă mă mơn prăk blan amăng hrơi anai.

Lơ 1/5 jing laih jơnum ngui prong mơng m[s Việt Nam, hrơi bơni pran kơtang mơng mơnuih mă bruă amăng sang măi hăng mơnuih mă bruă gơnong bruă pơkon, pơsit pran jua pơdo\ng truh kih kơnuk kơna djop mơnuih dưm kơnar hăng pơgang kơja\p  Lo\n ia Việt Nam djop mơnuih dưm kơnar.

Hrom hăng anun, anun ăt le\ tơlơi pơdah pran jua mut hrom jiăng mah hăng gưl mơnuih mă bruă amăng sang măi hăng mă bruă pơkon [ơi ro\ng lo\n tơnah, gum hrom hrưn đ^ kiăng truh kih mơng tơlơi rơnuk rơnua, tơlơi dưi pô, tơpă hăng pơplih phrâo mơnuih mơnam mơ\ Khoa mir sir Hồ Chí Minh hmâo tuh rơyuh lu pran jua bư\ bôr.

Dong mơng thun 2011, amăng mông ngă lơphet hơdor glăi 125 thun hrơi Jar kơmar pioh kơ mơnuih mă bruă, Khul mut phung dêh ]ar Việt Nam hmâo pơ phun “Blan mơnuih mă bruă”, hăng mơng anun truh kơ ră anai jing laih phiăn juăt mơng Việt Nam.

“Blan mơnuih mă bruă” pơ phun mơng lơ 1/5 truh kơ 31/5 sit nik jing hrơi jơnum ngui mơng mơnuih mă bruă sang măi, mơnuih mă bruă ]ar, mơnuih mă bruă pơkon, pơtrut kơtang hơdôm bruă  bơkơtưn khăp kơ lo\n ia, hrom hăng anun gơgrong hlâo pơ phun hơdôm bruă mă bơwih brơi tơlơi hơd^p mơda, pơgang tơlơi dưi hăng bôh tu\ yua lăp djơ\, djơ\ tơlơi phiăn mơng mơnuih mă bruă.

Siu H’ Prăk: Pô ]ih pơblang hăng pôr