VOV4.Jarai - Kual }ư\ Siăng hmâo anih anom bruă mă yôm phăn, jing anih anom hơd^p mơda juăt laih mơng mơnuih djuai ania [ia\ adơi ayong, jing kual hmâo lu ano# hmâo, tơlơi gal pioh đ^ kyar bơwih [ong, mơnuih mơnam.

 

Thun 2017, kual }ư\ Siăng ]ih djă pioh gru pơđom pioh lom tơlơi bơwih [ong [ơi kual ru\ đ^ kơtang t^t hăng rơnoh đ^ kyar giăm truh kơ 8%, hơdôm bôh anom bơwih [ong hơkru\ glăi, bruă đang hmua mă yua bôh thâo phrâo dưi pơjing hăng đ^ kyar, ba glăi bôh tơhnal rơđah đông.

 

Hrơi ako# thun phrâo, [ing ta lăng nao kơ hơdôm ano# hmâo mơng kual kiăng ]ang rơmang kơ sa thun phrâo, kual }ư\ Siăng to# tui dong rơnoh đ^ kyar pơ\ anăp:

 

Bruă ngă hmua le\ tơlơi gêh gal na nao amăng bruă pơđ^ kyar kual C|ư\ Siăng. Laih anun amăng hơdôm tơlơi gêh gal anai, kơphê ba jơlan hlâo, hăng đơ đam lo\n amăng kual ai `u 570 rơbâo ektar, truh 90% mrô amăng dêh ta kơ đơ đam lo\n hăng 94% kơ mrô gơnam pơhrui glăi.

 

Kơphê robusta pơhrui glăi mơng kual C|ư\ Siăng đ^ 3 wơ\t pơhmu hăng mrô mơng rong lo\n tơnah (2,5 tơ\n/ektar pơhmu hăng 0,8 tơ\n/ektar), lu sang ano\ pơhrui glăi truh kơ 7 tơ\n/ektar.

 

Kơphê hơmâo hră kơđo\m jar kmar, hăng rơbêh 44 rơbâo sang ano\ mut hro\m, amăng anun hơmâo Daklak đ^ kơtang hloh, hăng 64 rơbâo ektar.

 

Kơphê hăng tơlơi gêh gal prong hloh amăng kual C|ư\ Siăng, glăk ngă pơhưc\ anom bruă tuh pơ alin, biă mă `u le\ tuh pơ alin prăk kăk c\i pla phrâo phun kơphê [ơi đang kơphê tha tơkri`;

 

Tuh pơ alin ngă dơnao pơđoh ia, kiăng kơphê dưi pơgang glăi tơlơi pơplih ayuh hyiăng laih anun tuh pơ alin pơkra kơphê dlăm hloh, pơđ^ nua ăt kah hăng anăn păn kơphê [ơi rong lo\n tơnah.

           

Ano# gal bruă đang hmua tal dua mơng kual }ư\ Siăng le\ tiu, hăng lon pla hmâo 60 rơbâo ektar, amăng anun hmâo giăm truh 40 ektar glăk hmâo bôh, mrô pơhrui glăi 61% mrô tiu mơng đơ đam lon ia ta.

 

Hơdôm thun pơ\ anăp, lom 21 rơbâo ektar đang tiu do# glăi pơ phun hmâo bôh, mrô tiu [ơi kual amra đ^ lu biă, djru pơjing brơi bruă mă, hmâo dong prăk pơhrui glăi kơ m[s, đ^ dong prăk pơhrui glăi mơng bruă s^ gơnam kơ dêh ]ar ta] rơngiao, pơtrut tơlơi bơwih [ong đ^ kyar hăng ngă brơi tiu Việt Nam djă pioh kơja\p tal do\ng mrô sa [ơi rong lon tơnah.

 

Khă hnun hai, bruă đ^ kyar, pơlar [u djơ\ rơnoh pơkă, pla lu rơgao hơnong hăng tơlơi pơmin kiăo tui mrô tiu, ba truh bruă mă yua lon, ia kơ[ah tơlơi thâo thăi, mă yua kơmok pruai, ia jrao hlăt tơdah [u dưi wai lăng kơja\p amra pơhu^ truh ano# kơja\p mơng bruă pla tiu [ơi kual }ư\ Siăng.

 

Lon pla tiu [ơi kual ră anai hloh kơ ha mơkrah lon pơkă truh thun 2020 anun kual amra [u dưi pơhư\] tuh pơ plai pioh pơhư gơnong bruă anai.

 

Tơlơi gêh gal kiăo tui tlôn dong mơng kual C|ư\ Siăng le\ kơsu, hăng giăm 260 rơbâo ektar, mrô kơtăk pơhrui glăi hơmâo 200 rơbâo tơ\n, truh kơ 19% mrô amăng dêh ]ar.

 

Anom bruă ngă kơsu glăk ru\ đ^ hiam klă, lơ\m nua gơnam djơ\ ano\ `u đ^ rơbêh ha mơkrah pơhmu hăng thun 2015.

 

Khă hnun hai, tơdơi kơ sui thun bruă ngă kơsu [u klă đơi dong tah, anom bruă pla kơsu [ơi kual C|ư\ Siăng glăk kiăng lu anom bruă tuh pơ alin prăk kăk c\i pơkra ming anih anom c\i iâu mơnuih mă bruă, tuh pơ alin pơkra pơjing gơnam tam.

 

Amăng anun, kơnong tơring ]ar Gialai, hăng 30 rơbâo ektar đang kơsu glăk pơphun mă yua, hơdôm anom bruă s^ mdrô kiăng c\răp ming anih anom do\ dong [ong huă, pơkra pơjing kơsu kơ 15 rơbâo c\ô mơnuih mă bruă, prăk tuh pơ alin kiăng truh kơ hơdôm rơbâo klai prăk.

           

Hrom hăng bruă đang hmua, bruă wai lăng tuai ]ua\ ngui [ơi kual }ư\ Siăng ăt le\ bruă bă kơ tơlơi dưi hmâo, hăng pran ngă pơhư\] mơng hơdôm kual ayuh hyiăng klă hloh lon ia, kah hăng ]ư\ siăng Lang Biang – Đà Lạt (Lâm Đồng) ia ngôm gôm, ]ư\ siăng Daklak bă kơ pơ-iă angin, kual ]ư\ siăng Măng Đen (Kontum) do# hơnong hơđăp, akă bơdjơ\ nao [ui hlu\ lon dron.

 

Pran ngă pơhư\] mơng bruă ]ua\ ngui kual }ư\ Siăng do# hmâo [ơi gơnam tam hmư\ hing đơ đam lon ia ta hăng rong lon tơnah, kah hăng bơnga Đà Lạt, kơ phê Buôn Ma Thuột, sâm Ngọc Linh hăng ano# dơlăm mơng Bôh thâo ]êng hơgor kual }ư\ Siăng – bôh thâo pơ]eh đưm hăng pioh glăi mơng ană mơnuih, sa tơlơi đưm bă kơ phiăn juăt, er adôh suang.

 

Khă hơmâo gêh gal prong, samơ\ anom bruă tuai c\uă ngui kual C|ư\ Siăng [u đ^ ôh.

 

Rơngiao mă plơi prong Đà Lạt, sa anăn păn hmư\ hing amăng jar kmar dong mơng ha mơkrah rơnuk thun hlâo, kual C|ư\ Siăng aka [u thâo anăn anih tuai c\uă ngui hmư\ hing phrâo dong tah.

 

Anih ngui ngor  lo\n mơnai glai klô Măng Đen pơphun amăng 10 thun hlâo, hăng tơlơi hur har pran jua tuh pơ alun mơng lu anom bơwih [ong huă, samơ\ ră anai ăt [u dik dăk lơi.

 

Sa, dua c\ô tuh pơ alin lăi le\, tơlơi [u truh kih mơng Măng Đen le\ tuh pơ alin man pơdong ngă tui gru, hla tui arăng đôc\;

 

anom bruă tuh pơ alin kiăng man pơdong anih anai jing Đà Lạt 2, lơ\m anun le\ Đà Lạt 1 ăt aka [u hơmâo nua tuai c\uă ngui tui hăng tơlơi c\ang rơmang lơi.

 

Ngă tui gru hơđăp, [u hơmâo pơc\eh phrâo jing tơlơi hơmâo [ơi djo\p anih laih, jing ngă anom bruă tuai c\uă ngui do\ glăi amăng kual C|ư\ Siăng dong nao ha anih bơwih [ong anet đôc\.

 

Bruă kual C|ư\ Siăng kiăng ngă pơhưc\ tuh pơ alin pơđ^ kyar tuai c\uă ngui, [u kơnong prăk đôc\ ôh kiăng tom thâo pơc\eh phrâo, hơjăn păn, hơmâo gru phara, [u [ă pô hlơi drơi hơpă ôh kah hăng gru grua atông c\êng ring hơgor [ơi kual anai.

           

Tơlơi pơhing mơ-ak hăng gơnong bruă tuai ]ua\ ngui kual }ư\ Siăng le\ [ơi tơring ]ar Lâm Đồng phrâo hmâo dong sa rơwang bruă phrâo, hăng ngăn rơnoh tuh pơ plai 1.000 klai prăk, [ơi să Lát, tơring glông Lạc Dương (Lâm Đồng).

 

Anai le\ rơwang bruă pơdo\ng Đang bơnga pơgang hlô dlai kual }ư\ Siăng hăng lon prong 490 ektar, gah kual dlai lon ia ta Bidoup – Núi Bà hăng kual djă pioh ayuh klă hiam Lang Biang.

 

}ang rơmang, rơwang bruă anai sit nik hmâo hơdôm hơdră ngă hling hlang, ha jăn, kiăng Lâm Đồng lăi ha jăn, kual }ư\ Siăng lăi hrom, hmâo dong sa anih anom tuai ]ua\ ngui kơdrưh, pơjing dong ano# ngă pơhư\] mơng kual lon anai, ngă tui dong sa yak yôm mơ\ lon hmâo yang brơi anun, djru kơ bruă đ^ kyar bơwih [ong mơnuih mơnam, hrom hăng anun djru ngă klă hloh dong bruă pơgang dlai klô.

 

Tơlơi gêh gal hơmâo [ơi lu mơta, samơ\ yua mơnuih [on sang do\ phara, lo\n tơnah kah pơpha lu c\răn, jing ngă kual C|ư\ Siăng [u gal ôh amăng bruă man pơkra jơlan nao rai.

 

Tui hăng Anom bruă git gai kual C|ư\ Siăng, hăng tơlơi gleng nao mơng Ping gah, Kơnuk kơna, truh kơ ră anai, lu ring bruă jơlan glông amăng kual hơmâo tuh pơ alin ngă giong, pơplih phrâo [ô| dung mơta amăng kual, kah hăng jơlan Hồ Chí Minh găn nao kual C|ư\ Siăng QL 14, QL 19, QL 20, QL28…hơdôm boh tơdron rơdêh por: Buôn Ma Thuột, Liên Khương hăng Pleiku ngă gêh gal kơ tuai đ^ nao rai, pơgiăng gơnam amăng kual ta` hloh.

 

Truh kơ ră anai, anih anom jơlan glông [ơi kual C|ư\ Siăng abih bang glông giăm 40 rơbâo km, ngă jơlan kơsu, khăng kho\p [ơi hơdôm arăt jơlan juăt nao rai, djru mơnuih nao rai, s^ mdrô laih anun ngă pơhưc\ anom bruă tuh pơ alin rai pơ kual C|ư\ Siăng.

 

Khă do# tơnap tap, samơ\ dưi lăi hă, bruă ngă pơhư\] tuh pơ plai [ơi kual }ư\ Siăng hmâo yak nao geh gal hloh laih, lom anih anom blơi s^ gơnam mă mơng đang hmua, anih pơsir gơnam mă yua prong mơng kual, hmâo hơkru\ glăi kơtang biă.

 

Bruă pơjing tơlơi gal kơ anom bơwih [ong yăk rơgao tơlơi tơnap tap, đ^ kyar bruă bơwih [ong huă s^ mơdrông blung a ngă tui ba glăi bôh tu\ yua.

 

Amăng thun 2017, mrô anom bơwih [ong pơdo\ng phrâo hmâo 300 bôh anom đ^ 14%.

 

Hơdôm bôh anom bơwih [ong hmâo gơgrong hlâo ngă juăt hăng mă yua bôh thâo phrâo amăng bruă bơwih [ong huă hăng amăng [rư\ juăt hăng bruă bơwih [ong phrâo, gum hrom hăng jar kơmar bơwih [ong.

 

Ră anai đơ đam kual hmâo rơbêh kơ 20.300 bôh anom bơwih [ong glăk do# bơwih [o\ng huă.

 

Tơlơi gêh gal dong mơng bruă pơplih mrô dưi pơkơtưn nao rai amăng tơring ]ar, PCI hơmâo hơdôm boh tơring ]ar gleng nao djơ\ hơnong, bruă pơ[uh tơlơi gêh gal amăng kual, ngă pơhưc\ tuh pơ alin hăng git gai hơdôm anom bruă pơklaih h^ tơlơi gun găn tơnap c\i ngă pơhưc\ anom tuh pơ alin amăng dêh ]ar ta ăt kah hăng dêh ]ar tac\ rơngiao tuh pơlin [ơi kual C|ư\ Siăng.

 

Sa tơlơi gêh gal pơko\n dong le\ bruă prăk kăk, sang bruă prăk hơmâo pok pơhai dưm knar, hmao tlôn.

 

Rơwang thu 2011 – 2025 pơsit tơlơi pơđ^ kyar kơtang mơng prăk tuh pơ alin [ơi C|ư\ Siăng.

 

Abih bang prăk tuh pơ alin 5 thun hơmâo 265 rơbâo klai prăk, đ^ 2 wơ\t pơhmu hăng rơwang thun 2006-2010. Lu kơc\ăo bruă prong, yôm pơphun ngă djơ\ hăng hrơi pơkă.

           

Bôh tơhnal mơng hơdôm rơwang bruă tuh pơ plai amăng hơdôm hrơi rơgao [ơi kual }ư\ Siăng hmâo djru pơtrut laih đ^ kyar bơwih [ong mơnuih mơnam hơdôm bôh tơring ]ar. Hơnong `u 5 thun (2010-2015) mơng đơ đam kual giăm truh 7,2% amăng sa thun.

 

Amăng anun, tơring ]ar Kontum hmâo rơnoh đ^ kyar hơnong `u lu hloh 8,3%, tơring ]ar Daknông 8%, hơdôm tơring ]ar Gialai 7% hăng Lâm Đồng 7,6%.

 

Thun 2018 tơring ]ar Daklak ba tơbiă abih bang rơnoh pơhrui ngăn drăp Kơnuk kơna djă pioh dong kah hăng thun 2017 le\ 5.000 klai prăk; noa gơnam tam hmâo 51.500 klai prăk, rơnoh đ^ kyar bơwih [ong mơng 7,8 truh 8%.

 

Hơdôm tơring ]ar amăng kual leng kơ pơsit tơhnal pơkă mơng đ^ kyar 7.5% truh kơ 8%.

           

Kiăng ngă tui klă hơdôm tơhnal ba tơbiă bơwih [ong – mơnuih mơnam, dong mơng hrơi ako# thun 2018 mơtam, hơdôm anih anom glăk gleng nao hơdôm jơlan gah sui hrơi, pơdo\ng glăi bơwih [ong kiăng anăp nao đ^ kyar prong hloh hăng kơja\\p phik; ngă tui tơpă bruă pơkrem, pơgang pơgăn hưp [ong kông ngăn, prai prăk khưi khai; pơdo\ng glông bruă rơguăt, ba glăi bôh tơhnal, kơtưn đ^ bruă gơgrong pô apăn ako# [irô, anom bruă amăng pơdo\ng hră pơ-ar bơwih kơ bruă mă.

 

Hrom hăng anun, hơdôm hơdră bruă djru anom bơwih [ong, pơtrut tuh pơ plai leng kơ dưi hmâo hơdôm bôh tơring ]ar gleng nao ngă tui.

 

Sa bơyan bơnga phrâo glăk truh, bă kơ jua bơyan bơnga, kual }ư\ Siăng đ^ kyar laih, kơja\p yak đ^ dlông./.

Siu H’ Mai – Siu H’ Prăk: Pô ]ih hăng pôr