VOV4.Jarai - Tơring glông Tu Mơ Rông, tơring ]ar Kontum hơmâo ako\ pơdong rơgao mơng anai 14 thun. Anai le\ sa amăng 3 boh tơring glông tơnap [ơi tơring ]ar Kontum, laih anun a anai le\ sa amăng 62 boh tơring glông rin hloh amăng dêh ]ar hơmâo hơdră djru tui Hră pơtrun mrô 30a thun 2008 mơng Kơnuk kơna.

Hăng tơlơi gir run kho\m tơbiă mơng tơlơi rin [un, [u brơi tơlơi rin rơpa, tơlơi pơmin sô hơđăp [u klă kiăo tui tlep hơ-ep, Ping gah, gong gai [on lan, ling tơhan hăng mơnuih [on sang tơring glông Tu Mơ Rông ha pran jua tơgu\ bơwih [ong hrưn đ^ đ^ kyar bơwih [ong huă, mơnuih mơnam amăng hơdôm thun giăm anai.

Bơyan bơnga thun phrâo Canh Tý thun 2020 truh kơ abih bang plơi pla djuai ania Sêdăng [uh lu tơlơi pơplih phrâo hiam [ơi kual lon hơdip tơnap tap Tu Mơ Rông.

Mơng plơi prong Kontum nao gah yu\ kơdư, năng ai `u 70km truh laih tơring glông Tu Mơ Rông. Jơlan tơring ]ar tô Tu Mơ Rông hăng jơlan Hồ Chí Minh ră anai hơmâo pơkra phrâo jing jơlan prong mrô 40B laih, yua anun nao rai mơ-ak laih.

{u kơnong tui anun đôc\ ôh, jơlan nao rai mơng tơring glông truh pơ 11 boh să, tap năng nao truh pơ plơi pla, [on lan hăng anih ngă hmua, pơkra gơnam lêng man hăng bê tông soh.

Sang do\ mơng rơkơi bơnai ayong A Sáng, plơi Tu Bung, să Ngọc Lây [ơi giăm tơkai c\ư\. Ayong anai le\ thun hlâo lơ\m bơyan hơjan mơng hmua glăi pơ sang le\ glêh kơtang kơtit. Ră anai rơdêh ôtô, rơdêh thut dưi mut nao tơl lan sang. Hlâo hrơi Tê|t, ayong A Sáng apah rơdêh ôtô pơgiăng măi uă pơdai kơtrâ|o hơdôm tơn [ơ\i, blơi mơng tơring glông Đăk Tô adih glăi dưm truă giăm [ơi jơlan nao rai mơtăm yơh kiăng ană plơi nao uă pơdai.

Tơlơi trơi pơđao mơng sang ano\ ayong A Sáng ăt kah hăng 32 boh sang ano\ plơi Tu Bung [uh rơđah amăng tơlơi hơdip rim hrơi. Ayong Sáng lăi tui anai:

“Hlâo adih sang ano\ gơmơi ăt kah hăng hơdôm boh sang ano\ plơi Tu Bung hơmâo lu biă sang ano\ rin. Hơmâo gong gai kơnuk kơna djop gưl djru prăk pơkra jơlan, anah phun pla, boh thâo ngă hmua yua hnun sang ano\ hlơi hlơi lêng gir bơwih [ong soh. Sang ano\ kâo hai ăt gir c\an prăk arăng mơn, brơi 2 drơi kơbao ră anai hrôh ană hơmâo 10 drơi laih.

Ta hrăm tui arăng pla phun jrao kah hăng phun sâm hre\, sâm Ngọc Linh. Pla kơphê [ơi lon rơ-ơ\, hơbơi plum, pơdai ia. Tơlơi hơdip jai hrơi đ^ tui, rơkơi bơnai gơmơi man sa boh sang prong, kjăp [iă, thun anai c\ơkă Tê|t mơ-ak hloh kơ thun hlâo laih. Kâo blơi alua pôr, blơi brô| c\i pơhmư\ mơ-ak amăng hrơi Tê|t”.

Ayong A Sang (pô do\ gah ieo) do\ [ơi măi ua\ pơdai mơng sang ano\ `u.

Hơmâo jơlan nao rai, bruă s^ mdrô amu` hloh mơn, rơbêh 25.000 c\ô mơnuih djuai ania Sêdăng [ơi rơbêh 90 boh plơi mơng tơring glông Tu Mơ Rông hơmâo pran jua gir ngă bruă. Hlâo adih ană plơi lêng ngă pơdai ia, ngă kơtor, hơbơi plum pioh [ong đôc\, ră anai thâo pla lu djuai phun dong kiăng ba s^ kah hăng kơphê, kơsu, …biă mă `u le\ pla phun jrao s^ hơmâo prăk biă.

5 thun hlâo adih, tar [ar tơring glông Tu Mơ Rông hơmâo rơbêh 4.000 boh sang ano\ rin, dưm dưm hăng 73%, thun anai hro\ trun do\ glăi 2.700 boh sang ano\, dưm dưm hăng 43%. Prăk pơhrui glăi yap tui ako\ mơnuih amăng thun 2019 đ^ dua wơ\t pơhmu hăng thun 2015, đ^ rơbêh 27 klăk 500 rơbâo prăk.

Ơi A Rin Ka, Kơ-iăng khua Jơnum min mơnuih [on sang tơring glông Tu Mơ Rông brơi thâo, tơring glông hơmâo pơtrut ngă klă djop mơta tơlơi c\i đ^ kyar bơwih [ong huă:

“Truh mông anai đơ đam đang ngă hmua pla kyâo [iă hrơi, sui hrơi hăng phun jrao le\ 12.000 ektar. Tơring glông ăt hơmâo mơn hơdôm boh să djơ\ hơnong pơkă plơi pla phrâo, kah hăng hơmâo 3 boh să dưi ngă 8 hơnong pơkă 5 boh să dưi ngă 9 hơnong pơkă hăng 3 boh să dưi ngă 10 hơnong pơkă.

Sit nik brơi [uh, mơng jơlan hơdră 135, 30a, Kơc\ăo bruă djru pơđ^ kyar ngă kơphê [ơi lon rơ-ơ\, Kơc\ăo bruă pơđ^ kyar phun jrao djru pơđ^ tui tơlơi hơdip kơ mơnuih [on sang”.

Plơi pla djuai ania Sêdăng [ơi Tu Mơ Rông.

Mơnuih djuai ania Sêdăng [ơi tơring glông Tu Mơ Rông hok mơ-ak yua bơyan hơmâo [ong hơmâo huă.

Hro\m hăng pơhlôm hơmâo braih [ong, hơđong kơjăp plơi pla, Ping gah, gong gai [on lan hăng mơnuih [on sang plơi Tu Mơ Rông ru\ glăi tơlơi hơmâo, tơlơi gêh gal hơmâo hơjăn mơng kual lo\n mơ\ hlâo adih arăng lăng kah hăng glai rơwăng sang rơmông, rin rơpa, kaih đ^ kyar hloh [ơi tơring ]ar Kontum.

Hơmâo pơsit gơnam djă anăn dêh ]ar sâm Ngọc Linh, ayuh hyiăng lo\n adai djơ\ hăng lu djuai phun jrao nua pơmă, do\ amăng ako\ bruă c\uk pơkra, pơđ^ kyar phun jrao truh thun 2020, anăp nao truh thun 2030 mơng Kơnuk kơna, Tu Mơ Rông glăk pơplih phrâo đ^ kyar bơwih [ong huă mơnuih mơnam mơng phun jrao.

Truh ră anai, hơmâo pơđ^ kyar 726 ektar đang pla phun jrao. Amăng anun jrao yôm le\ rơbêh 500 ektar phun sâm Ngọc Linh (ră anai hơmâo nua blơi năng ai `u 100 klăk prăk lơ\m sa k^ akha sâm săt). Phun sâm hre\ (đẳng sâm) rơbêh 170 ektar, tơdah ngă klă le\ amra pơhrui glăi rơbêh 1 klai prăk lơ\m sa ektar.

{ơi hơdôm boh să kah hăng Măng Ri, Tê Xăng, Ngọc Lây, mrô mơnuih pơdrong yua sâm Ngọc Linh [udah sâm hre\ mơnuih djuai ania Sêdăng jai hrơi lu tui.

Tơlơi yôm hloh [ơi kual lo\n [u hiam Tu Mơ Rông anai le\ mơnuih [on sang lêng kơ djuai ania Sêdăng soh, amăng [rư\ pơplih phrâo tơlơi pơmin, huăi tơguăn kơ tơlơi gum djru mơng Kơnuk kơna dong tah.

Ayong A Thể, do\ [ơi plơi Đăk Kin, să Ngọc Lây, hok mơ-ak ră ruai: [u kơnong sang ano\ `u đôc\ ôh mơ\ amăng plơi lêng thâo ngă pơdai ia kiăng hơmâo braih [ong, pla hơbơi plum, pla kơphê kiăng hơmâo prăk:

“Hlâo adih, kâo [u thâo ngă kơphê ôh. Yua hơmâo Kơnuk kơna djru pơtô ba yua anun mơn kâo mơng thâo pla. Kâo gir nao pơhmư\ arăng pơtô hơdră ngă hmua, yua hnun mơn mơng thâo lon [ơi pla kơphê, lon [ơi pla hơbơi plum.

Kho\m thâo hơdră ngă hmua kah mơng thâo pla ataih hơdôm pă mơng djơ\, phun `u mơng mơboh. Plơi pla gơmơi hơmâo 34 boh sang ano\, thun 2019 hro\ trun 8 boh sang ano\ rin laih, do\ glăi 12 boh sang dong”.

Mơnuih djuai ania Sêdăng nao pla sâm Ngọc Linh hăng anom bơwih [ong s^ mdrô kiăng pơhrui prăk hơđong.

Mơng sa tơring glông do\ [ơi tơkai c\ư\ ataih yaih, ră anai Tu Mơ Rông le\ anih hơmâo lu tuai c\uă ngui nao lăng. Tơring glông ăt ngă pơhưc\ hơdôm pluh anom bơwih [ong nao lăng, e\p hơdră tuh pơ alin s^ mdrô, hmư\ hing hloh le\ blơi hăng pơkra phun jrao. ơi Võ Trung Mạnh, Kơ-iăng khua git gai ping gah tơring glông Tu Mơ Rông lăi pơthâo, tơring glông pơsit 3 mơta bruă kiăng kơtưn đ^ amăng hrơi blan pơ anăp:

“Blung a le\ jak iâu ngă pơhưc\ arăng tuh pơ alin man pơdong anih anom kiăng hyu pôr pơhing, pơ [uh gơnam, ngă pơhưc\ tuh pơ alin kiăng pơdong tơring kual prong.

Tal dua le\ pơsit tuh pơ alin [ơi 3 anih phun pơđ^ kyar kơ hơdôm boh să do\ glăi. Gah yu\ hơmâo să Đăk Rơ Ông; tong krah hơmâo să Đăk Hà hăng gah ngo\ hơmâo să Măng Ri. Tal tlâo le\ dưm dăp, prăp rơmet pơđ^ kyar phun jrao [ơi tơring glông c\i ngă pơhưc\, pơ [uh gơnam kơ hơdôm anom bơwih [ong kiăng gơ`u ngă hro\m hăng mơnuih [on sang pơđ^ kyar hloh dong phun jrao”.

Hăng tơlơi gir run găn rơgao tơlơi tơnap tap, rin rơpa, pơplih phrâo amăng tơlơi pơmin, hơdră ngă bruă mơng mơnuih [on sang ăt kah hăng jơlan hơdră tuh pơ alin djơ\ lăp mơng gong gai [on lan, tơring glông Tu Mơ Rông, tơring ]ar Kontum, yak nao thun phrâo Canh Tý 2020 hăng tơlơi đăo gơnang kơjăp kơ tơlơi bơwih [ong huă mơnuih mơnam đ^ kyar na nao. Bơyan bơnga thun phrâo glăk truh, ba glăi lu tơlơi klă hiam kơ mơnuih [on sang djuai ania Sêdăng [ơi kual lo\n [u hiam Tu Mơ Rông.

Siu H’Mai: Pơblang hăng pôr