VOV4.Jarai- Tết pla kyâo yua kơ Khua mir sir Hồ Chí Minh pô pơphun lơ\m bơyan phang Canh Tý thun 1960 laih anun hơdôm tơlơi pơtă pơtăn mơ\ng Wa brơi djă pioh, wai pơgang klă ayuh hyiăng lo\n glai kyâo pơtâo kiăng pơgang hơđong kjăp kơ tơlơi hơdiop mơda mơnuih [on sang, jai hrơi [uh tu\ yua yom biă mă amăng tơlơi hơdip ră anai.

 

 Thun anai, hơdor glăi 90 thun hrơi ako\ pơjing ping gah Cộng sản Việt Nam, sa bơyan phang Canh Tý dơ\ng glăi hăng dêh ]ar ta, jai hơdor pioh tơlơi pơtô mơ\ng wa Hồ, Tết pla kyâo.

Lơ 23/11/1959 sui mơ\ng anai 61 thun pơ klôn adih, pioh prăp lui hơdor glăi 30 thun hrơi ako\ pơjing ping gah thun 1930-1960, 15 thun lo\n ia Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mơ\ng thun 1945-1960 laih anun prăp lui ngă tui ako\ bruă 5 thun tal blung a mơ\ng thun 1960-1965, Khua mir sir Hồ Chí Minh pơphun bruă mă Tết pla kyâo.

 

Gleng nao kơ ayuh hyiăng glai klô, anih hơdip jum dar laih anun kiăng thâo hluh dơlăm boh yom kơ bruă anai, pơgang anih hơdip jum dar [ing ta, Wa Hồ jak iâu mơnuih [on sang, pơtrut abih bang hur har pla kyâo pơgang ano\ mơtah mơda, tơ-ui lo\n ia hăng tơlơi pơtưh tui anai:

 

Bơyan bơnga le\ Tết pla kyâo

Ngă brơi lo\n ia ta jai hrơi bơyan ]uh bơnga.

 

Tơlơi pơtưh ber đô] samơ\ yom biă mă. Lăi nao kơnong hơdôm boh hră ‘’Tết pla kyâo’’ đô] mơ\ng Wa Hồ pô ]ih, pơdah rai tơlơi pơmin pran jua, bruă mă yua kơ lo\n ia, yua kơ mơnuih [on sang, yua kơ plơi pla.

 

Wa ]ih ‘’{ing gơmơi rơkâo pơphun sa hrơi đô] ‘’Tết pla kyâo’’. Bruă anai, hua] mông [iă, samơ\ tu\ yua lu.

 

Tơlơi pơgôp hiăp mơ\ng [ing gơmơi klah ]un mă tui anai: Kiăng hơdor glăi hrơi ako\ pơjing ping gah, abih bang mơnuih [on sang kual Gah kơdư, r^m ]ô mơnuih khom glăm ba bruă pla sa phun, hơdôm [e\ kyâo pơtâo hăng wai lăng brơi klă kyâo pơtâo anun’’….

 

{u iâu pơthưr kơtang ôh, tơlơi pơhiăp rơkâo mơ\ng Wa hăng mơnuih [on sang hmư\ boh yom amăng lăm pran jua yua tơlơi tu\ yua kơ mơnuih [on sang, kơ dêh ]ar.

 

Wa Hồ dưi pơđur pran jua mơnuih hmư\ tơlơi `u iâu pơthưr hăng tơlơi pơhiăp djong rơnang, lơ\m pơ]râo brơi rơđah ano\ klă hiam mơ\ng bruă mă:

 

 ‘’R^m bơyan tết pla 15 klăk phun kyâo. Dơ\ng mơ\ng thun 1960 truh kơ thun 1965, [ing ta amra hơmâo 90 klăk phun kyâo, wơ\t phun boh troh, phun kyâo bơnga, phun kyâo ngă sang.

 

Laih anun amăng hơpluh thun, lo\n glai dêh ]ar ta amra lăng hiam klă mơtah mơda, ayuh hyiăng rơ-ơ\ rơ-iom hloh, phun kyâo pơtâo djop hloh. Jơnum min mơnuih [on sang djop tơring ]ar khom hơmâo ako\ bruă pla kyâo hơge\t, pla pơpă…’’.

 

Hơdôm tơlơi lăi lui hlâo, tơlơi pơtô ba mơ\ng Wa kiăng ngă bruă tết pla kyâo rơđah rơđong hăng tong ten biă mă.

                       

Anăp nao tơlơi iâu pơthưr mơng Wa Hồ, abih bang m[s hmâo ngă tui hur har “Tết pla kyâu” blung a amăng tal Tết tui phiăn juăt djuai ania Canh Tý thun 1960…

 

Yap mơng hrơi pơphun bruă truh kơ hrơi Wa Hồ rơngiă, rim wot truh bơyan bơnga rai, mơnuih [ôn sang ta glăi pơphun “Tết pla phun kyâu” tui tơlơi Wa Hồ pơtă pơtăn.

 

Hlơi hlơi leng kơ thâo le\ pla phun kyâu amăng sa wot amra ba glăi lu noa yôm sit nik: Ngă klă ayuh hyiăng, pơgăn ayuh hyiăng [u klă ngă, bôh tu\ yua kơ bơwih [ong, ba glăi ia mơtah kơ plơi pla, ala [ôn…

           

“Tết pla kyâu pơtâo” đưm hlâo adih ăt do# phrâo mơn. Lom lo\n ia ta amăng rơnuk blah ngă, phun pla rim thun kiăng kơ ia mơtah [u rơngiă h^ [ơi anăp asa\p apui mơng bôh phao, bôh [om phă pơrai. Phun kyâu ania rơbuh, phun kyâu ană ]at đ^.

 

Rơnuk anai lo\n [u [uh gru ayăt le\ ayuh hyiăng [u klă, ia ling dăo ngă jing “djuai ayăt” pơhu^ truh anih anom hăng tơlơi hơd^p mơda ană mơnuih, lu tal kơthel hmâo ru\ truh tơl akha hơdôm phun kyâu tha sui thun, kyâu hrăi, hơdôm tal ia ling dăo sui rơwang hrơi tơjuh hmâo ngă laih hơdôm rơtuh, hơdôm klăk ektar phun pla mle\p amăng ia bru\ h^…

 

{u hơget ôh hloh, tết pla kyâu khom dưi ngă tui ha amăng ple\, ta`, hmao tlôn. Hơdor truh tơlơi pơtă đưm hlâo mơng Khua mir sir Hồ Chí Minh [ing ta jai kraih “kiăng ngă tui”.

 

Rim mơnuih pla sa phun kyâu, rim sang pla hơdôm phun kyâu kiăng pơdo\ng anih anom jum dar mơtah, agaih, hiam”, kiăng kual lo\n hong, kơdư kla dưi đoa đ^ pô sa blah ao hling hlang…

 

Hơdor kơ ~u, [ing ta jai hơdor kơ “Wa Hồ pla phun kyâu đưm hlâo” kiăng kơ do# pơmin na nao hăng ]ih djă pioh: “Bơyan bơnga jing tết pla kyâu. Ngă brơi kơ lo\n ia ta jai hrơi jai mơtah”.

           

Mơng tơlơi Wa Hồ pơtô, bruă pla kyâu, pơjing dlai klô, gôm lo\n hong, kơdư kla dưi hmâo Ping gah, Kơnuk kơna biă `u đing nao git gai, ]râo ba, abih bang m[s run pran anăp nao lu bruă mă rơđah rơđông.

 

Khă hnun hai, [ing ta ăt hmâo mơng rơwang pioh dlai klô răm rai prong. Việt Nam lo\n dlai thun 1943 hmâo mrô lo\n gôm kyâu 43%.

 

Samơ\ truh thun 1995 abih bang lo\n dlai mơng Việt Nam kơnong kơ do# 9 klăk ektar – rơnoh gom lo\n 28%. Anai le\ sa tơlơi răm băm [u anet ôh.

 

Amăng hơdôm thun rơgao, Ping gah hăng Kơnuk kơna ăt hmâo mơn lu tơlơi gir run amăng bruă pơgang dlai klô hăng pla kyâu.

 

Jơnum prong tal 12 mơng Ping gah hmâo pơsit rơđah kiăng “kơtưn pơgang hăng pơlar dlai klô kơja\p phik, biă `u dlai pơgang hlôm hlâo kơtuai hang ia rơs^, dlai gah hlâu ia, dlai mă yua kơ lu mơta” hăng “lăng bruă pơgang hăng pơlar dlai klô le\ sa jơlan pơsir yôm phăn pơjing bruă mă hăng pơđ^ tui prăk pơhrui glăi”; hrom hăng anun ba tơbiă tơhnal pơkă hrưn đ^ truh thun 2020 mrô gôm lo\n dlai hmâo 42%.

Tết Canh Tý thun 1960 pơphun Tết pla kyâo. Thun anai buă 60 thun laih, Tết Canh Tý 2020, [ing ta ngă tui Tết pla kyâo hơdor nanao tơlơi Wa Hồ pơtă, djop tơring ]ar, [on prong, djop sang bruă pơkra hơdră pla kyâo, pla glai;

 

 kơtưn pơtô mơnuih [on sang, pơtrut pơsur djop mơnuih, djop gưl anom bruă hur har ngă tui Tết pla kyâo hơdor kơ Wa Hồ, pơđ^ tui tơlơi thâo hluh kơ bruă pla kyâo, pơlar glai rưng, pơgang kyâo glai, pơgang ayuh hyiăng anih hơdip jum dar, djru ngă hro\ [iă tơlơi truh lo\n adai ngă, bong glăi ano\ bơblih ayuh hyiăng.

                       

Nay Jek-Siu H’Prăk : Pơblang hăng pôr