VOV4.Jarai - Ră anai Việt Nam le\ lo\n ia do\ng tal 2 ro\ng lo\n tơnah gah mrô kơ phê s^ kơ dêh ]ar ta] rơngiao, kơ phê Việt Nam [uh [o# [ơi rơbêh kơ 80 bôh dêh ]ar, kual lo\n.

Khă hnun hai, mrô kơ phê [u nao hrom hăng ano# klă kơ phê hăng noa kơ phê ba glăi ôh.

 Mơnuih pla kơ phê ăt hơd^p amăng tơlơi dleh tơnap, bơ\ anom bơwih [ong s^ mdrô le\ gơgrong ba hơdôm tơlơi [u phă, amra lui ruh tơmri do# kra#o [ơi anăp.

Bơyan mơng thun 2018-2019 dưi lăng le\ phun mơng tơlơi [u hơđong rơwang 10 thun lom mơ\ prăk pơhrui glăi mơng kơ phê s^ kơ dêh ]ar ta] rơngiao dêh ]ar Việt Nam akă truh 3 klai dolar Mi, hro\ trun giăm truh 500 klăk dolar Mi bơhmu hăng bơyan hlâo.

Hrom hăng anun, noa kơ phê amăng lo\n ia ta ăt [ơi rơnoh [ia\ mơn amăng 10 thun rơgao.

Yak rơgao tơlơi tơnap, tơlơi [u hơđong tơnap laih, tui anun ngă hiưm hơpă kiăng kơ phê Việt Nam dưi hmâo djơ\ hăng tơhnal pơkă 6 klai dolar Mi amăng rơwang 10 thun pơ\ anăp.

Hơdôm hrơi rơnu] thun, sang ano# ayong Lê Phước Ngà, [ơi thôn 9, să Tân Sơn, plơi prong Pleiku, tơring ]ar Gialai, dik dăk kơ bruă pe\ kơ phê.

Bơyan anai mrô kơ phê đ^ đăi mơn, samơ\ `u ăt rơngôt mơn, yua kơ prăk mă yua lu đơi mơ\ noa kơ phê le\ [ia\, yap mă [ia\ lup laih prăk tuh pơ plai.

Tơlơi hơd^p mơda mơng sang ano# 5 ]ô mơnuih, ană bă hrăm hră amra tơnap tap biă lom do# gơnang kơ 1 ektar đang kơ phê:

“Noa kơ phê ră anai le\ mơnuih [ôn sang răm rai lu biă. Kơmok pruai, pơjeh pla djop mơta leng kơ pơmă soh, apah mơnuih mă bruă ăt lu mơn, prăk mă yua leng kơ lu soh samơ\ noa kơ phê le\ hro\ trun. Tui hăng anai mơnuih pla kơ phê amra tơnap biă.”

Bơyan pe\ kơ phê [u mơ-ak mơng m[s kual }ư\ Siăng lom glăk [u hơđong noa

Tơdah kah hăng ako# bơyan hlâo, noa kơ phê amăng lo\n ia ta [ơi rơnoh 42.000 prăk sa kg le\ ako# bơyan anai kơnong kơ [ơi rơnoh 35.000 prăk lom sa kg hăng hro\ trun na nao, ră anai kơnong kơ 32.000-33.000 prăk lom sa kg.

Hơdôm tơlơi pơplih gah noa s^ tui jơlan [u gal hăng mơnuih pla kơ phê lom prăk mă yua bơwih brơi kơ phun kơ phê đ^ na nao, lom anun le\ noa s^ kơ phê trun [ơi rơnoh [ia\ biă.

{ơi lu kual, mơnuih ngă đang hmua do# răm rai dua mơta lom rơngiă noa laih anun [u djơ\ bơyan dong.

Tui hăng mrô yap mơng Khul wai lăng bruă kơ phê ca cao Việt Nam, bơyan anai, đơ đam dêh ]ar ta hmâo giăm truh 690 rơbâo ektar đang kơ phê, mrô kơ phê s^ kơ dêh ]ar ta] rơngiao giăm truh 1 klăk 700 rơbâo tơn, prăk pơhrui glăi giăm hmâo 3 klai dolar Mi.

Bơhmu hăng bơyan hlâo, mrô `u hro\ trun năng ai 3% samơ\ prăk pơhrui glăi hro\n trun truh rơbêh kơ 14%.

Noa kơ phê s^ kơ dêh ]ar ta] rơngiao bơyan anai dưi pơsit [ơi rơnoh [ia\ biă amăng rơwang 10 thun je# hăng anai.

Lom anun, lu tơlơi pơkă lăng hlâo brơi [uh, noa kơ phê tơnao biă pơplih amăng bơyan phrâo anai, tơlơi [u hơđong amra do# hơnong đo#].

Tui hăng ơi Đỗ Hà Nam, Khua Khul wai lăng, Khua phun akha Sang bruă pơgo#p prăk hrom bơwih [ong Gru\p Intimex, Kơ-iăng Khua Khul bơwih [ong s^ mdrô kơ phê dêh ]ar Việt Nam, phun than mơng tơlơi [u hơđong noa kơ phê ră anai do\ng [ơi mrô hmâo truh kơ 90% mrô kơ phê mơng dêh ]ar ta s^ kơ phê kơ dêh ]ar ta] rơngiao.

Lom anun, noa kơ phên asar krô hluai tui abih bang kơ anih anom blơi kơ phê djơ\ hrơi pơkă jao kơ London hăng New York.

{ơi anun ara\ng ngă tui hăng [ing blơi kơ phê anun ba truh noa đ^ trun [u hơđong, ngă brơi kơ mơnuih s^ mdrô ăt kah hăng mơnuih pla kơ phê Việt Nam pơblut amăng tơlơi [u hơđong.

Kiăng dưi pơplih, ơi Đỗ, Hà Nam lăi le\, kơ phê Việt Nam khom đing nao pơdo\ng hơdôm noa hăng anăn păn kơ phê kiăng djơ\ hăng ano# gơgrong gah mrô `u.

“Hơdôm [irô s^ mdrô kơ phê pơprong [ơi ro\ng lo\n tơnah leng kơ mă kơ phê Việt Nam pioh pơkra kơ phê samơ\ [ing ta s^ hăng noa rơgêh biă. Tơlơi anun brơi [uh bruă pơdo\ng anăn kơ phê mơng [ing ta akă hmâo.

Dua dong le\, gah pơdo\ng ano# klă hiam kơ phê kiăng pơjing noa [ia\ le\ akă [u lu. Anai le\ tơlơi [ing ta kiăng đing nao yua kơ anun le\ pơgi kơdih anai mơng gơnong bruă.”

Kơ phê mơbôh, mrô pơhrui lu samơ\ [u nao hrom hăng noa `u ba glăi

Rơđah rơđông, pơdo\ng anăn păn hăng noa le\ tơlơi yôm phăn hăng gơnong bruă kơ phê lom anai hăng bruă mă ba jơlan ăt le\ anom bơwih [ong.

Tui hăng ơi Thái Như Hiệp, Khua Sang bruă kơ phê Vĩnh Hiệp (Gialai), anom bruă djru tơpung kơ phê brơi kơ thun APEC Việt Nam thun 2017, hmâo rơgao laih hăng anom bơwih [ong tuh pơ plai hmâo kơmlai, hmâo tơhnal gơgrong tuh pơplai lu hloh, ngă pơlih hlư\ nao rai hloh kơ ngă đang pla.

Anai jing mông kiăng hơdôm bôh anom bơwih [ong hmâo pran jua klă, hmâo kơdrưh, hmâo bruă gơgrong hăng mơnuih ngă đang hmua:

“Tui hăng hơdră pơtrun mơng Kơnuk kơna le\ thun 2030 [ing ta khom pơđ^ truh 6 klai dolar Mi, tơlơi anun [u tơnap mơn.

Kiăng dưi hmâo tơlơi anun, hơdôm bôh anom bơwih [ong [ơi anai khom hmâo bôh thâo, khom hmâo tơlơi khăp, hmâo tơlơi gơgrong hăng plơi pla, mơnuih mơnam, gơnong bruă.

Tơlơi yôm phăn mơng [ing ta ngă hiưm hơpă kiăng dưi pơjing kơ mơnuih ngă đang hmua hmâo sa anih gơnang kơja\p, ngă brơi gơ`u pơplih hơdră ngă hơđăp, pơplih h^ kiăng gơ`u pơđ^ tui ano# klă kơ phê, kiăng gơ`u gum hrom hăng anom bơwih [ong, gum mut hrom pioh pơđ^ kyar gơnong bruă kơ phê.”        

Sa kual juăt pla kơ phê lu [ơi kual }ư\ Siăng

Hrom hăng noa [u hơđong, gơnong bruă kơ phê Việt Nam ăt glăk bo\ng glăi hăng lu tơlơi lông pơkon.

Anun le\ tơlơi kơ phê tha glăk lu tui ta`. {ơi kual }ư\ Siăng, kual pla lu kơ phê mơng Việt Nam, lo\n pla kơ phê rơbêh kơ 20 thun ră anai hmâo năng ai `u 86.000 ektar, dưm dưm hăng 16% kual lo\n pla kơ phê mơng 15-20 thun năng ai `u 140.000 ektar, dưm dưm hăng 26%.

Lom anun bruă pla glăi do# bưp lu tơlơi tơnap hloh, bruă ngă đang hmua ăt akă tơtlaih mơn mơng tơlơi ngă mă pô. Mơnuih [ôn sang Phùng Văn Quy, [ơi să Tân Bình, tơring glông Đak Đoa, tơring ]ar Gialai, lăi le\:

“Gah bruă pơtô glăi bôh thâo măi mok khom [ơi anăp pơtô brơi m[s, dua le\ khom na nao dong.

Ră anai mơnuih ngă đang kơ phê lu `u ngă mă pô, [u thâo rơđah bôh thâo phrâo, lu mơta do# sô hơđăp.”

Bơnah gah mơta pơkon, bruă pla kơ phê dêh ]ar ta hơdôm thun je# hăng anai ăt glăk gơgrong lu tơlơi [u gal yua kơ tơlơi pơplih ayuh hyiăng.

Abih kơ[ah ia truh ia ling dăo, na nao ngă răm rai prong amăng plơi pla lu kơ phê [ơi }ư\ Siăng.

 Khul s^ mdrô kơ phê Việt Nam pơkă hlâo bơyan mơng thun 2019-2020 mrô kơ phê Việt Nam amra hro\ trun truh 15% bơhmu hăng thun hlâo yua kơ hơdôm ano# bơdjơ\ nao mơng ayuh hyiăng.

Kơ-iăng Khua Ding jum đang hmua hăng pơđ^ kyar [ôn lan dêh ]ar Nguyễn Hoàng Hiệp lăi mơn, kơ phê Việt Nam glăk amăng rơwang tơnap tap.

Bôh tơhnal pơkă 6 klă dolar Mi amăng thun 2030 tơnap biă mơng dưi hmâo tơdah [u hmâo hơdôm jơlan pơsir bruă mă djơ\ hăng ha amăng ple\.

Ră anai, Ding jum đang hmua hăng pơđ^ kyar [ôn lan dêh ]ar ta glăk ba tơbiă hơdôm jơlan pơsir mơng pơjeh truh bruă bơwih brơi, pe\ pơhrui, pơtrut pơsur tuh pơ plai pơkra pơjing, pơkă kual pla hăng pơlir hơbit kual, pơtrut kơtang bruă s^ mdrô, lăi pơhư\] anăn păn... kiăng ru\ tơgu\ hăng pơđ^ kyar gơnong bruă kơ phê:

“Kiăng pơtrut pơđ^ kyar kơja\p gơnong bruă kơ phê, amăng hơdôm hrơi pơ\ anăp, kiăng đing nao pok pơhai sa dua jơlan gah kah hăng: blung hlâo khom pel e\p glăi hơdră pơkă anih pla kơ phê, djơ\ hăng tơlơi blơi yua.

Hơđong kual lo\n pla kơ phê năng ai `u 600 rơbâo ektar amăng thun 2025, amăng anun pơlar sa dua kual pla kơ phê klă hiam pơke\ hăng kual pơdo\ng anih pơkra kơ phê hăng anom mă yua.

Pơtrut pơsur hơdôm sang bruă pơkra kơ phê s^ kơ dêh ]ar ta] rơngiao tuh pơ plai măi mok pơkra phrâo rơnuk anai hăng pơtrut kơtang bruă s^ mdrô, lăi pơhư\] anăn păn hăng bôh thâo kơ phê Việt Nam.”

Rơbêh kơ 90% mrô kơ phê s^ kơ dêh ]ar ta] rơngiao mơng Việt Nam ră anai le\ kơ phê akă pơkra

Amăng rơwang [u hơđong prong kah hăng ră anai, gơnong bruă kơ phê hmâo ]râo rơđah hơdôm tơlơi ră anai ăt kah hăng e\p jơlan nao yak rơgao tơlơi [u hơđong.

Hơdôm jơlan gah hmâo bruă ngă ta` ăt kah hăng dưi ba tơbiă.

Khă hnun hai, tơlơi phun le\ hơdôm jơlan gah pơsir anun amra dưi ngă tui hiưm `u?

Kơnuk kơna, mơnuih ngă đang hmua, mơnuih s^ mdrô, kơsem min leng kơ hmâo tơhnal lăng hrom hăng wot tơlơi pơblang pha ra ha jăn djơ\ mơng pô kơ gơnong bruă kơ phê.

Samơ\ [u dưi lăi giong lơi lui hnun ôh, laih anun lui lơi hơdôm pluh thun rơgao, kơ phê Việt Nam ăt kơnong kơ mă mrô ngă hơnong pơkă truh kih, bơ\ noa sit nik le\ hluai tui kơ [ing pô phun pơkă noa s^ [ơi ro\ng lo\n tơnah./.

Siu H’ Prăk: Pô ]ih pơblang