VOV4.Jarai - Mơng hơdôm pluh thun hăng anai [ơi kual }ư\ Siăng, bruă mă hiưm hơpă kiăng m[s dưi hơd^p mơng dlai klô, ngă pơdrong mơng dlai klô mơng anun ke\ ph^ hăng dlai klô, pơgang dlai klô jing tơlơi kiăng ngă na nao.

{ơi tơring ]ar Kontum hrom hăng ngă klă hơdră bruă tla prăk pơgang dlai klô, bruă m[s [ơi 9 bôh să gah 2 bôh tơring glông Tu\ Mrông hăng Đăk Glei pơđ^ kyar hơdră pla sâm Ngọc Linh gah rơgo#p tơ-ui kyâu glăk ba glăi bôh tu\ yua dua mơta.

Bôh than le\ phun sâm Ngọc Linh pla gah rơgo#p tơ-ui kyâu djru neh wa hro\ trun [un rin kơja\p phik, anăp nao ngă pơdrong lăp djơ\ hăng kiăng bruă pla sâm Ngọc Linh le\ khom dưi pơgang dlai.

Tơdơi hơdôm pluh thun pơgang djuai pơjeh pơlar kual pla, truh ră anai, tơring ]ar Kontum hmâo rơbêh kơ 500 ektar đang sâm Ngọc Linh dưi pla [ơi hơdôm bôh să Măng Ri, Tê Xăng hăng Ngọc Lây gah tơring glông Tu\ Mrông.

Hơdôm thun je# hăng anai gơnang kơ dua bôh anom bơwih [ong pla sâm [ơi anai djru anah pla, lon pla sâm Ngọc Linh mơng m[s ta` pơhư prong.

Tơlơi pha ra le\ phun sâm Ngọc Linh kơnong kơ ]ăt đ^ [ơi rơgo#p tơ-ui kyâu dlai klô đo#], tơ-ui `u khom hmâo 70% hăng [ơi ]ư\ dlông mơng 1.200 met truh 2.500 met bơhmu hăng jơlan ia rơs^ amăng kual ]ư\ siăng gah kual Ngọc Linh.

Yua anun kiăng dưi pla sâm Ngọc Linh, khă kiăng hă [u kiăng tơlơi blung a le\ khom dưi pơgang dlai klô.

Ayong A Đạt, [ơi plơi Đăk Viên, să Tê Xăng brơi thâo, tơlơi phă dlai prai rưng pioh ngă đang hmua jing laih tơlơi mơng đưm adih. Ră anai hlơi kiăng pơgang dlai klô pioh dưi pla sâm Ngọc Linh:

“Neh wa [u koh kyâu dlai, kơnong kơ jah hơdôm amur kyâu [ơi rơgo#p đo#]. Laih anun pơkra bok pla [ơi rơgo#p tơ-ui kyâu. Neh wa pơgang [u phă, [u koh kyâu dlai”.

{ơi anih anom s^ mdrô, ră anai 1 kg sâm Ngọc Linh do# asa\t hmâo wot akha, hla hăng rim akha `u kơdra#o sa rơtuh gram hmâo noa rơbêh kơ 120 klăk prăk.

Yua anun kơnong kơ kiăng dưi pla djuai phun anai [ơi gah rơgo#p tơ-ui kyâu m[s hmâo laih tơhnal pioh hro\ trun rin rơpa kơja\p hăng hrưn đ^ ngă pơdrong.

Bôh nik brơi [uh [ơi hơdôm bôh să Măng Ri, Tê Xăng hăng Ngọc Lây hmâo [u [ia\ sang ano# m[s dưi pla hơdôm rơbâo phun sâm Ngọc Linh jing hdôm mơnuih pơdrong mơng ]\ư\ siăng plơi pla pô.

Ră anai akă kiăng mă akha `u ba hyu s^ ôh, rim thun m[s kơnong kơ kiăng pơhrui pơjeh pơdjuai anah s^ lom sa phun năng ai `u 300 rơbâo prăk ăt hmâo prăk pơhrui glăi lăp yap ba mơn.

Ơi Nguyễn Thành Chung, Khoa Sang bruă bơwih [ong m[s Sa ding kơna plah tơsiong đang kyâu Đăk Tô brơi thâo, hmâo prăk pơhrui prong mơng bruă pla sâm Ngọc Linh gah rơgo#p kyâu anun m[s rong thâo pơgang mă dlai klô. Bôh tu\ yua dua mơta le\ tui anun:

“Kiăng pơhlôm dưi pla phun sâm khom hmâo tơ-ui kyâu, khom dưi djă pioh dlai. Rơhuông adai lon mơnai anun le\ tơlơi blung a, tơlơi blung a le\ khom hmâo.

Dưi pơlar phun sâm le\ neh wa ara\ng ngă pơdrong mơng sâm. Mơng tơlơi anun ara\ng khom pơgang dlai hăng pơlar dlai klô.

Yua anun tơlơi jah dlai ngă đang hmua hơdư\ h^ laih. Ara\ng thâo pơmin prong tơlơi hu^ rơngiă dlai klô le\ rơngiă phun sâm.

Yua anun sa bôh tu\ yua dua mơta mơ\, kâo lăi [u djơ\ dua mơta tơlơi ôh mơ\ truh kơ hơdôm mơta [ơ\i gơ\”.

Bôh nik brơi [uh [ơi tơring ]ar Kontum, hơdră pla sâm Ngọc Linh [ơi rơgo#p tơ-ui kyâu glăk hmâo ano# gal hloh ba glăi rah prăk kak, hăng pơgang rah dlai klô kơjăp phik dong.

Wa Y Xuôi, sa ]ô mơnuih djuai ania Hơdang, Kơ-iăng Khoa Jơnum min m[s tơring ]ar Kontum lăi anai le\ tơlơi pơblang brơi kơ ano# tơnap kiăo tui na nao hơdôm pluh thun hăng anai, anun le\ ngă hiưm hơpă pioh neh wa djuai ania [ia\ dưi hơd^p mơng dlai klô, ngă pơdrong mơng dlai hăng pơgang dlai klô.

Hơdră pla sâm Ngọc Linh [ơi rơgo#p tơ-ui kyâu [u djơ\ kơnong kơ ba glăi prăk kak lu ôh mơ\, `u do# djơ\ hăng phiăn juăt, bôh thâo mă bruă hăng ano# pha ra bôh thâo mơng mơnuih [ơi kual }ư\ Siăng anai dong:

“Ta pla sâm djơ\ hăng ta pơgang dlai klô. Sit hmâo dlai amra hmâo ia. Sit hmâo ia le\ hmâo prăk.

Hmâo prăk le\ anun kah mơng pơđ^ kyar djă pioh hơđong tơlơi rơnuk rơnua, pơhlôm mơnuih mơnam hăng pơhlôm tơlơi hơd^p mơda kơ neh wa djuai ania [ia\ [ơi anai. Rơđah đông [u hmâo sa khul hơpă amra dưi pơhrua mă [ơi anai pioh phă prai ôh”.

Hmâo akha jrao yôm hloh hăng 52 mơta ia jrao Saponin, lu hloh bơhmu hăng lu djuai sâm, sâm Ngọc Linh ră anai jing “kông ngăn yôm lon ia” kah hăng Khoa dêh ]ar ta ơi Nguyễn Xuân Phúc lom rai pơ\ kual pla sâm mơng tơring ]ar Kontum.

Kiăng pla sâm Ngọc Linh jing kông ngăn yôm, pơđ^ tui tơhnal jar kơmar, Kơnuk kơna, hơdôm ding jum, Gơnong bruă dêh ]ar hăng gong gai tơring ]ar Kontum hmâo pioh laih tơlơi đing nao pha ra kơ akha jrao anai.

Sa tơhnal prong glăk pơhư prong pioh kơ phun sâm Ngọc Linh, hăng m[s [ơi anai hăng bruă wai lăng pơgang dlai klô [ơi kơ]ong ]ư\ Ngọc Linh, anih dưi pơanăn le\ bơbung sang kual }ư\ Siăng hăng ăt le\ ako# phun mơng lu ia krông, ]roh hnoh [ơi kual To\ng Krah hăng kual }ư\ Siăng./.

Siu H’ Prăk: Pô ]ih hăng pôr