VOV4.Jarai - Blan 6/2017, Khoa dêh ]ar pơsit pơhrua nao dong sâm Ngọc Linh amăng hră ]ih anăn gơnam lon ia ta, gah Jơlan hơdră đ^ kyar gơnam lon ia truh thun 2020.

 

Sâm Ngọc Linh ăt jing gơnam lon ia ta blung a amăng bruă jrao akha.

           

Jing sa amăng dua anih anom dưi hmâo Anom wai lăng bôh thâo ia rơgơi – {irô ding jum wai lăng bruă kơsem min bôh thâo phrâo hăng hơdră măi mok pơsit ]râo brơi anih anom hmâo Sâm akha Ngọc Linh, tơring ]ar Kontum glăk hmâo hơdôm yak nao kơja\p pioh pơgang, đ^ kyar pơlar phun sâm hăng pơdo\ng anăn păn gơnam mơng lon ia ta.

 

Sâm Ngọc Linh glăk do\ng [ơi anăp tơhnal gal pioh jing phun s^ mdrô hmâo noa prong [ơi Kontum.

           

Măng Ri le\ sa amăng dua bôh să mơng tơring ]ar Kontum gah kual lon mơng phun sâm Ngọc Linh. Neh wa djuai ania Hơdang [ơi anai iâu djuai akha jrao anai le\ phun jrao do\p.

 

Yua kơ tơlơi yôm phăn mơng `u mơ\ hmâo ha tal sâm Ngọc Linh hmâo ara\ng hyu klơi mă hơdơ\ hor amăng dlai klô, amra rơngiă djuai gen yôm anai.

 

Bruă phun sâm Ngọc Linh dưi pơsit kơ noa jrao akha, pơgang kơ lăi pơthâo anăn păn hăng hmâo anăn amăng hră ]ih anăn gơnam mơng lon ia hmâo pơjing kual dlai ]ư\ siăng anai glông bluh phrâo.

 

Nao pơ\ Măng Ri ră anai, tơlơi ruai kơ hơdôm glông jơlan dar nao dar rai [ơi anih dlông 1000m gơnăm gôm đ^ leng kơ bơdjơ\ nao phun sâm.

 

Hăng noa hơdôm klăk prăk sa kg sâm Ngọc Linh do# asat, djuai phun pla anai gơnam yôm phăn djru djuai ania Hơdang [u djơ\ kơnong kơ tơtlaih mơng [un rin ôh mơ\ do# đ^ pơdrong dong.

 

Ayong A Đang, plơi Đak Dơn, să Măng Ri, pô hmâo rơbêh kơ 500 phun sâm, brơi thâo:

           

“Hlâo adih neh wa akă thâo kơ hơdră bơwih [ong samơ\ ră anai gơnang kơ hmâo mơnuih apăn bruă să, khoa plơi pơsur, hyu lăi pơhing kơ neh wa anun neh wa thâo hluh kơ bôh tu\ yua, noa yôm mơng bruă pla phun sâm Ngọc Linh, neh wa [ơi anai amra pơlar phun sâm Ngọc Linh lu hloh amăng thun pơ\ anăp kiăng djuai sâm [u rơngiă h^”.

           

Gru than kiăng tơring ]ar Kontum ngă tui hăng pơsit amra truh kih amăng bruă ba phun sâm Ngọc Linh jing phun pla phun,  jing gơnam hmâo tơhnal bơkơtưn, gơnam djă anăn păn mơng lon ia, dưi pơ phun mơng rơgao hăng anai hơdôm pluh thun.

 

Thun 1991 lom tơring ]ar Kontum phrâo kah đuăi pơdo\ng tơring ]ar, gong gai [ơi anai hmâo pioh laih kơ phun sâm Ngọc Linh tơlơi đing nao hlâo pioh pơgang djuai phun pla anai hăng pơhư lon pla.

 

Truh ră anai [ơi rơgo#p tơ-ui hơdôm phun kyâu dlai hơđăp đưm [ơi anih dlông mơng 1.800 truh kơ 2.500m [ơi ]ư\ Ngọc Linh, gah tơring glông Tu Mrông, hơdôm bôh anom bơwih [ong hăng m[s hmâo pla laih rơbêh kơ 325 ektar đang sâm.

 

Lu hơdră pơlir hơbit, pơke\ hrom kơplah wah mơnuih m[s hăng m[s, mơnuih ngă đang hmua hăng anom bơwih [ong dưi pơjing, jing gru than kơja\p kơ bruă pơdo\ng kual pla sâm prong.

 

Ayong A Cheng, [ơi plơi Chung Tam, să Măng Ri, khoa gru\p 28 bôh sang ano# pơlir hơbit pla sâm hăng Sang bruă sâm Ngọc Linh Kontum, brơi thâo:

           

“Ră anai mă bruă kơ Sang bruă le\ kâo [uh hmâo bôh tu\ yua biă, dưi hmâo sang bruă djru brơi djuai akha pla, 1 thun rim sang ano# dưi hmâo Sang bruă djru 100 [e\ phun pla.

 

Neh wa pla sâm truh ră anai hmâo laih 3 thun, phun hmâo ]at đ^ giong biă, neh wa bơwih brơi kơ phun sâm ăt to\ng ten mơn”.

           

Kiăng pơđ^ tui noa sâm Ngọc Linh, tơring ]ar Kontum glăk amăng [rư\ pơplih phrâo  glông hơdră pla, bơwih brơi hăng pơkra tơdơi kơ klơi akha sâm.

 

Anun le\ ngă gal kơ anom bơwih [ong hăng m[s apăh dlai pla sâm; kơtưn bruă pel e\p, lăng tui ano# klă pơjeh; pơdo\ng Khul sâm Ngọc Linh kiăng djru nao rai tơdruă amăng pơgang, pơlar bruă pla pơkra hăng s^ mdrô sâm Ngọc Linh…

 

Hrom hăng anun pơlir hơbit bruă wai lăng mơng tơring ]ar truh pơ\ plơi pla kiăng wai lăng kơja\p samơ\ [u ngă gun hăng pơtrut pơsur hmâo djop ngăn rơnoh gum hrom  pơlar lon pla sâm.

 

Ơi Vương Văn Mười, Kơ-iăng Khoa Jơnum min m[s tơring glông Tu Mrông, brơi thâo:

           

“Tơring glông lăi pơthâo pơsur neh wa anăm blơi hơdôm djuai sâm [u thâo phun akha ôh rơngiao kơ sâm Ngọc Linh mơng Tu Mrông pioh pla.

 

Kơtưn bruă wai lăng pơgang dlai klô yua sâm pla khom gơnang kơ dlai.

 

Jơnum min m[s tơring glông glăk pơhrua  abih bang djop ngăn rơnoh djru đ^ kyar bruă bơwih [ong hơbit kơ 3 să Măng Ri, Tê Xăng hăng Ngọc Lây.

 

Tơring glông ăt hmâo pơdo\ng laih mơn kơ]a\o bruă pơdo\ng anih anom phun sâm mơng tơring glông”.

           

Hăng sa gơnam dưi pơsit pơtô anih anom, anăn păn gơnam lon ia, phun sâm Ngọc Linh [ơi Kontum glăk do\ng [ơi anăp tơhnal amra gêh gal pioh jing phun pla s^ mdrô hmâo nao yôm prong.

 

Ơi Nguyễn Đức Tuy, Kơ-iăng Khoa Jơnum min m[s tơring ]ar, Khoa Khul sâm Ngọc Linh tơring ]ar Kontum, brơi thâo: bruă pơdo\ng anăn păn lon ia ta kơ sâm Ngọc Linh le\ tơlơi ư-ang, ăt jing bruă gơgrong mơng gong gai hăng m[s tơring ]ar:

           

“Tơlơi ]ang rơmang mơng Khoa tơring ]ar ăt kah hăng hơdôm mơnuih amăng khul hăng m[s [ơi tơring ]ar le\ pla pơjeh pơhlôm hăng hmâo glông bruă wai lăng tơlơi anai.

 

Mơng bruă ruah pơjeh kơ nao pơ\ anih anom pla truh kơ hơdră bơwih brơi, tơlơi klơi mă akha, răk pioh, anung amăng kơdung, anăn păn.

 

Dong mơng sa glông hơdră tơpă kho\p tui anun gơnam tam ngă rai [ing gơmơi brơi anung amăng kơdung, pơ anăn `u mơng sâm Ngọc Ling Kontum, anăn ha jăn mơng anom bơwih [ong anun hăng hmâo glông mrô kiăng thâo phun akha gơnam”.

           

To# tui hơdôm yak nao kơja\p pioh pơdo\ng anăn păn gơnam lon ia ta hăng sâm Ngọc Linh, tơring ]ar Kontum ăt glăk gum hrom klă mơn hăng hơdôm gưl, hơdôm gơnong bruă amăng bruă pok pơhai ngă tui lu ako# bruă kơsem min hăng hơdôm rơwang bruă kơ phun sâm.

 

Tơring ]ar hmâo pơkă laih kual lon pla sâm Ngọc Linh prong giăm truh 32.000 ektar [ơi 8 bôh să mơng dua tơring glông Đak Glei hăng Tu Mrông.

 

Truh thun 2020 tơring ]ar hrưn đ^ pla hmâo 1.000 ektar, mrô `u 190 tơn hăng truh thun 2025 pla abih kual lon giăm truh 10 rơbâo ektar hăng hơdră ngă phrâo.

 

Tơhnal pơkă ba phun sâm Ngọc Linh jing phun pla phun amăng đ^ kyar bơwih [ong, mơnuih mơnam hăng pơplih phrâo lu djuai gơnam pơkra mơng sâm pioh s^ kơ hlơi kiăng blơi yua amăng lon ia ta hăng s^ kơ dêh ]ar ta] rơngiao./.

Siu H’ Prăk: Pô ]ih hăng pôr