VOV4.Jarai- Rơgao hơdôm pluh thun gir a`, pơgăng wai lăng pioh djuai pơjeh, pok prong đơđam lon pla, truh ră anai tơring ]ar Kontum hơmâo rơbeh 300 ektar đang Sâm Ngọc Linh.

Abih h^ tơlơi djai hret djuai pla jrao yôm anai , hơmâo ]ih ama\ng hdrôm hră mriah Việt Nam, phun sân Ngọc Linh, dưi hơmâo tơring ]ar pơs^t djuai pla ba ako\, geh gal ama\ng tơlơi pơ plông, ama\ng hdră pơđ^ kyar tơlơi bơwih [o\ng huă mơnuih mơnam [ơi plơi pla anai.

Ama\ng hơdôm hrơi ako\ thun 2017, tơring ]ar Kontum, glăk pre lui tơbia\ gơnam tal blung pơkra mơng sâm Ngọc Linh, pơđ^ h^ tơlơi yôm djuai pla yôm Việt Nam.

Rơnu] blan 8/2016, tơdơi kơ 43 thun hyu pel e\p lăng kyâo jrao anai, mơng khul sang ia jrao ling tơhan kual mrô 5, hơmâo [uh jrao  “Do\p” kơ mơnuih [ôn sang djuai ania  Hơ dang [ơi ]ư\ Ngọc Linh, gah dua boh tơring ]ar Kontum ha\ng tơring ]ar Quảng Nam, sa hrơi drưh kơ ang, dưi hơmâo [irô jơnum min mơnuih [ôn sang tơring ]ar Kontum ]ơkă mă:

Hră tu\ ư anih hơbơi sâm Ngọc Linh. Ama\ng thun anun, tơnap lăi  tơlơi mơak kơ mơnuih kơhnâu kơhnak, ăt kah hăng khua g^t gai tơring ]ar Kontum, yua dah rgao hdôm thun pơgăng wai lăng, pla lar hyu sâm Ngọc Linh, hlăk anai hơbơi sâm ara\ng mă abih laih, amra rơngia\ abih băng, hơmâo tơlơi gir run gơ`u hơmâo djă pioh.

Kơ iăng giáo sư, nao prin tha Trần Công Luận, khua g^t gai hđăp sang bruă sâm, laih anun jrao hla kyâo pơtâo [ôn prong Hồ Chí Minh, sang ksem pơmin jrao kơnuk kơna, `u hơmâo 38 thun laih, ksem pơmin sâm Ngọc Linh, laih anun gum gôp ]ih pơkra anih ano\m sâm Ngọc Linh brơi thâo:

 “ Anai hasa tơlơi, kah hăng tơlơi kơnal tơlơi pơblih phrâo pơđ^ kyar phrâo.

Laih anun s^t nik, kho\m hơmâo lu tơlơi gum gôp, tơlơi gir run hloh kơ  hdôm mơnuih anun, hơmâo pran jua hur har ksem pơmin sâm pơđ^ kyar hloh dơng”.

                                                              Kyâo Sâm Ngọc Linh ama\ng dlai glô

Jing anih pơ]râo brơi tal 49, jing gah Việt Nam, pơgăng wai lăng gơnam anai tal blung, hơmâo anih pơ]râo brơi, [ơi 2 boh tơring ]ar, [ơi kual pla sâm Ngọc Linh, hơmâo 2 boh să: Măng Ri, Ngọc Lây gah tơring glông Tu Mơ Rông, tơring ]ar Kontum, laih anun să Trà Linh, tơring glông Nam Trà My, tơring ]ar Quảng Nam.

Hdôm să anai gah glông }ư\ Ngọc Linh, dlông mơng 1.800 m truh 2.500 m. Tui hăng lu tơlơi ksem pơmin gah boh thâo ia rơgơi, sâm }ư\ Ngọc Linh hasa sâm  hiam hloh [ơi jar kmar anai, yua dah hơmâo lu ia Saponin hơmâo lu hloh sâm pla anih pơ\ kon.

Hơdôm boh tơhnal ksem pơmin la\ng sâm Ngọc Linh, hơmâo [uh kơnal tơlơi s^t `u pơgăng glăi stress vật lý, stress tâm lý, kơ tơlơi [u kiăng pơhiăp, pơsur ara\t areo kdơng glăi kman, kdơng glăi ô-xy hóa, pơgăng glăi tơlơi braih ung thư, pơgăng brơi htai tơ so#.

Ơi Lại Xuân Lâm, kơ iăng khua g^t gai [irô jơnum min mơnuih [ôn sang tơring ]ar Kontum brơi thâo, gơnam hơbơi sâm Ngọc Linh, dưi hơmâo [irô pơgăng tơlơi thâo rơgơi, hơmâo ngă brơi hră tu\ ư anih ano\m pơ]râo brơi  anih pla, laih anun lăi pơs^t tơlơi yôm prăk kak, mơnuih mơnam, boh thâo ia rơgơi, hơmâo hơ ^n brơi anih pla sâm, tơlơi hiam kơ hơbơi Ngọc Linh, pơ ana\n brơi  anih pla sâm [ơi }ư\ Ngọc Linh.

Kiăng hơ ^n brơi yôm pơ phăn mơng hơbơi Ngọc Linh, gong gai plơi pla hơmâo kơ]a\o bruă s^t nik, ơi Lại Xuân Lâm lăi tui anai:

“ Tơdơi hơmâo anih ano\m pơ]râo brơi anih pla sâm Ngọc Linh, Kontum ngă hro\m ha\ng Quảng Nam, ako\ pơdơng jơlan hdră wai lăng, laih anun yua anih ano\m pơ]râo brơi kjăp , brơi khul grup, mơlnuih, ngă tui hiam tơlơi pơkă, gah tơlơi yua anih ano\m pơ]râo brơi tơlơi pla sâm.

Laih anun phak bơtơhmal kơ hlơi pô ngă [lor, s^ mdrô ]a ]oh gơnam sâm Ngọc Linh, kiăng pơgăng wai lăng tơlơi hmư\ hing, anih ano\m pơ]râo brơi sâm Ngọc Linh”.

Ră anai, nua s^ 1 kg sâm Ngọc Linh do\ mơtah sat, s^ gah rơngiao le\ 30 klăk prăk, Djơh hăng nua s^ pơ mă đơi kah hăng anun, lu mơnuih ngă [lor hrup hăng sâm Ngọc Linh, kah hăng djuai Tam thất vệp, [ơi ano\ `u kah ha\ng hơbơi ráy, poih ple] pơdar mơnuih blơi.

Hăng tơlơi gir run, kiăng mơnuih blơi djơ\ sâm Ngọc Linh s^t, ba glăi tơlơi hiam pran juakơ mơnuih mơnam, dơng mơng rơnu] thun 2016, tơring ]ar Kontum g^t gai trun kông ty TNHH sa ding kna Đak Tô, tuh pơ alin blơi măi mok phrâo, pơkra rai sâm Ngọc linh, nua `u 4 klai prăk, pơdơng [ơi anih pla sâm Ngọc Linh, pioh pơkra rai sâm tal blung a.

Anai le\ bruă ngă s^t nik tơring ]ar Kontum, ama\ng bruă pơgăng wai lăng yôm  hơbơi sâm Ngọc Linh.

Ơi Nguyễn Thành Chung, khua g^t gai kông ty sa ding kna glai glô Đak Tô brơi thâo:

“ {ing gơmơi ngă hro\m hăng lu anih s^ mdrô, ăt ]ih ana\n blơi gơnam tam.

Kiăng lăi tơdah man pơdơng gio\ng sang măi pơkra rai gơnam tal blung. Tơlơi sang măi  anai pơkra rai hơbơi sâm Ngọc ling jua ktang 300 k^ sâm do\ mơtah săt.

Rơngiao kơ anun [ing gơmơi pơkra ]e sâm Ngọc Linh. Anai le\ gơnam pơkra mơng hla, phun tưdơi mă pơjeh hăng bơnga `u”.

Rak rem wai lăng đang kyâo Sâm Linh Ngọc Linh

Hro\m ha\ng ]ơkă gơnam tal blung a pơkra rai mơng hơbơi sâm Ngọc Linh, ama\ng thun anai, tơring ]ar Kontum gleng nao, hdră pơtrau\ măi pơdjuai rai anah pla, pok prong lon pla, pơđ^ kyar ana\n lon ia brơi sâm Ngọc Linh.

Laih anun gir run truh thun 2020, pok prong đang pla sâm Ngọc Linh truh 1.000 ektar, truh thun 2025 pla rơbeh 9.000 ektar, hăng tơlơi pla prong sâm Ngọc Linh, [ơi 8 boh să gah 2 boh tơring glông Đak Glei ha\ng Tu Mơ Rông, amra ba s^ gơnam sâm Ngọc Ling ama\ng lon ia ta hăng dêh ]ar ta] rơngiao hăng tơlơi prong prin.

Rơluch Xuân: Pô ]ih hăng pôr