VOV4.Jarai - Blan 8/2016, Anom bruă pơgang bôh thâo ia rơgơi, {irô ding jum kơsem min bôh thâo phrâo hăng hơdră phrâo măi mok pơsit brơi hră pơgang ]râo brơi anih anom “Ngọc Linh” kơ akha sâm mơng dua tơring ]ar Kontum hăng Quảng Nam.

Phrâo tom dih anai, Jơnum min m[s tơring ]ar Kontum ăt sit nik ba tơbiă mơn hăng {irô ding jum kơsem min bôh thâo phrâo hăng hơdră phrâo măi mok lăi pơthâo hăng Khoa dêh ]ar pel e\p, pơsit pơhrua nao dong sâm Ngọc Linh amăng Jơlan hơdră pơlar gơnam tam mơng lon ia truh thun 2020.

Anai le\ hơdôm yak nao kiăng hloh pioh pơsit anăn păn, noa jrao hăng noa pioh bơwih [ong yôm phăn mơng phun sâm Ngọc Linh.

Tui anun mơn glăk hmâo sa bôh nik lăp bơngot anun le\ tơlơi s^ blơi hăng pla phun sâm Ngọc Linh ngă mă ]a.

Bruă blơi sâm Ngọc Linh [ơi tơring ]ar Kontum amu` kah hăng blơi ke\o. Kiăng dưi blơi 1 kg sâm Ngọc Linh [ơi Kontum, sâm do# asăt wot hla hăng akha `u le\ rơbêh kơ 60 klak prak kơ djuai 10 [e\ akha sa kg. Sâm jai anet, jai [ia\ thun jai [ia\ prak, samơ\ noa `u ăt [u [ia\ kơ 30 klak prak mơn lom sa kg.

Mă yua lu prak, pô blơi sâm kiăng hơge\t? Sit nik yơh anun le\ jrao yôm dưi hmâo [ing kơsem min bôh thâo phrâo pơsit, kah hăng ngă hmâo pran jua, kơdo\ng glăi tơlơi tha rơma, dưi kơdo\ng glăi ia măt, djru pơgang hlôm hlâo tơlơi ruă bơbru\ asar…

Tui anun mơn hmâo hơdôm ]ô mơnuih blơi sâm “kơnong kơ pơtô bruă anih anom Ngọc Linh hmâo”. Tơlơi anai [u hmâo hlơi thâo ôh, wot pô pla sâm hai.

Ơi Vương Văn Mười, Kơ-iăng Khoa Jơnum min m[s tơring glông Tu\ Mrông, tơring ]ar Kontum, brơi thâo:

Rơgao hăng anai 4 thun đơ đam tơring ]ar Kontum hlơi hlơi leng kơ dưi blơi sâm sôh. Blung a s^ [ơi Tu Mrông le\ 14 klak prak, tơdơi kơ anun trun 12, laih anun 7 klak, laih dong 5 klak prak. Đơ đam tơring hlơi hlơi leng kơ dưi blơi sôh.

Anun le\ tam thất gah kual Dưr dêh ]ar ara\ng ba rai. Laih anun amăng hơdôm hrơi anun mơn [u e\p [uh sâm ngă mă ]a, tui anun neh wa glăi blơi djuai anah mơng anun neh wa pla.

Hrom hăng anun dong ră anai hmâo sa dua bôh anom bơwih [ong ăt glăk pla phun anun mơn samơ\ ră anai [ing ta [u thâo wai lăng [u thâo hiưm hơpă ôh.

Tơlơi lăng [u djơ\ hăng “anih anom s^ sâm Ngọc Linh” ră anai [ơi Kontum le\ lom dua bôh anom pla pơkra sâm [ơi anai le\, Sang bruă sa ding kơna đang kyâu Đak Tô hăng Sang bruă sâm Ngọc Linh, akă pơkra sâm hơpă mơng sâm Ngọc Linh anai ôh, akă s^ akha sâm tơbiă gah rơngiao, samơ\ mơnuih kiăng blơi hơdôm hơpă [ơi anih anom s^ mdrô leng kơ djop sôh.

{ơi sa dua anih sang jưh tuai, sang pơdơi dă, anih anom s^ gơnam [ong huă [ơi Kontum amu` ame\ lăng [uh hơdôm glông bôh hră lăi pơhư\] “S^ sâm Ngọc Linh”.

Lăi kơ tơlơi “sit” mơng sâm Ngọc Linh, ơi Nguyễn Thành Chung, Khoa Sang bruă sa ding kơna đang kyâu Đak Tô, anom bruă pơgang djuai sâm Ngọc Linh, bơngot, hmâo tơlơi le] pơdar đam [ơi kual lon ]eh ]ar rai djuai jrao akha anai:

Ara\ng ăt mă tu\ mơn anih anom s^ mdrô tui anun ara\ng amra blơi sâm [ơi rơngiao dih ara\ng pla.

Sâm anun kah hăng mơnu\ rông krư\ amăng sang, `u ]ăt đ^ ta` biă. Ih hor sâm Ngọc Linh kâo pla [ơi ]ư\ Ngọc Linh, ih nao pơ\ đang brơi ih ]ua\ lăng samơ\ bôh nik `u hmâo tơlơi laih anun.

Kâo [u lăi sit hăng [u sit ôh samơ\ bơhmu hăng sâm Ngọc Linh mơng [ing gơmơi le\ pha ra.

Amăng hơdôm hrơi rơgao, pô blơi, đa le\ wot pô pla sâm Ngọc Linh, hmâo hyu hơduah e\p laih tơlơi lăi glăi kơ tơlơi tơ`a: ngă hiưm hơpă pioh thâo sâm Ngọc Linh ngă mă ]a? Tui hăng Nai prin (Phó giáo sư – Tiến sĩ) Trần Công Luận, Khoa hơđăp Anom wai lăng sâm hăng Jrao akha kyâu [ôn prong Hồ Chí Minh – Anom kơsem min jrao akha kyâu dêh ]ar ta, pô hmâo giăm truh 40 thun ke\ ph^ hăng phun sâm Ngọc Linh hăng djru pơdo\ng tơlơi ]râo ba anih anom kơ djuai phun pla anai le\, bruă thâo krăn sâm Ngọc Linh sit hăng ngă mă ]a hăng mơta ta lăng tui tơlơi găn gao le\ [u dưi ôh. Ơi Trần Công Luận brơi thâo:

Phun sâm tam thất ]a\t mă ha jăn [u dah tam thất pla [ơi Sa Pa tơdah kah hăng trơ\i lui [ơi ]ra\n ]i rong lon mơ\ kơnong kơ do# glăi ]ra\n amăng lon hă tơlơi găn gao kah hăng [ing gơmơi djơ\ ano# `u ăt hual mơn.

Dong mơng thun 2010 pơ\ anăp djop ]ơđeh hơpă ba rai mơ\ [ing gơmơi test tơbiă hmâo ia sâm Ngọc Linh thơ amăng tơlơi klah ]un ta khin hơtai ta lăi le\ sâm Ngọc Linh.

Tui anun mơn mơng thun 2010 pơ\ anăp [u do# khin ]ih glăi amăng gru pel e\p pơ]rang anun dong tah mơ\ kơnong kơ lăi le\ hmâo hă [u hmâo ia sâm Ngọc Linh.

{ơi anăp tơlơi sâm ngă mă ]a lar hyu djop [ơi tơring ]ar, hơdôm [irô wai lăng gah tơlơi anai mơng tơring ]ar Kontum ăt hmâo kơtưn mơn bruă wai lăng.

Samơ\ bôh nik `u brơi [uh anai kơnong kơ jơlan pơsir [ơi anăp đu] hăng phrâo pơdơi glăi [ơi bruă pơsir tơdu\ `u mơn.

Bơ\ sui thun kiăng pơgang anăn păn sâm Ngọc Linh, hrom hrom hăng bruă wai lăng anih anom s^ mdrô, khom hmâo sa bruă pel e\p abih bang hăng hrim sang ano# m[s hăng anom bruă pla sâm.

Kơnong kơ gong gai hăng [irô wai lăng Kơnuk kơna hơdôm gưl mơng tơring ]ar Kontum dưi wai lăng anah pla, thâo kơja\p, thâo rơđah lon pla, thun pla hrim đang pla sâm le\ lom anun mơng ]ang rơmang hơdư\ h^ tơlơi sâm ngă mă ]a.

                                                          Siu H’ Prăk: Pô ]ih hăng pôr