VOV4.Jarai-Jơnum ngui bruă kơphê [ơi plơi prong Buôn Ma Thuột tal 6, hơmâo anăn: ‘’Pơ[ut ia rơgơi – pơtrut tui gru groa hiam klă – pơlir hro\m pơđ^ kyar’’ pơjưh laih. Tơdah tơlơi pơ[ut ia rơgơi yôm, pơtrut đ^ gru groa hiam klă lăi nao tơlơi gêh gal hơmâo mơng kual C|ư\ Siăng, mơng anom bruă kơphê le\, bruă pơlir hro\m gum pơđ^ kyar jing tơlơi git gai, kiăng anom bruă kơphê hơmâo pran jua kơtang hrưn đ^ hăng jar kmar, pơsir h^ tơlơi aka [u lăp, mrô boh kơphê hơmâo lu, samơ\ rơnoh pơkă djơ\ lăp do\ tơdu.

Tơlơi lăp ]i lăi nao le\,  tơlơi git gai anai hơmâo mơng hlâo laih, anom bruă s^ mơdrô laih anun mơnuih [on sang thâo hluh tơlơi yôm mơng bruă ngă hro\m anai, samơ\ bruă ngă tui ăt do\ rơnang đôc\.

Sa amăng hơdôm c\ô mơnuih tu\ mă lu tơlơi tơ`a hloh amăng hrơi jơnum ngui bruă kơ phê Buôn Ma Thuột tal 6 le,\ nai prin tha Trương Hồng, khoa anom bruă kơsem min boh thâo phrâo ia rơgơi bruă đang hmua, glai klô [ơi kual C|ư\ Siăng, anom bruă thâo hluh rơđah hloh phun akha mơng bruă kơphê [ơi kual }ư\ Siăng, anih mơ\ hơmâo 90% mrô kơphê amăng dêh ]ar.

Tơlơi tơ`a mơ\ nai prin tha Trương Hồng tu\ mă lu biă mă le\, ngă hiưm pă kiăng rơnoh pơkă djơ\ lăp boh kơphê [ơi dêh ]ar Việt Nam hmư\ hing yôm kah hăng mrô boh kơphê ba glăi.

Laih anun Nai prin tha Trưong Hồng mă tơlơi pơblang djơ\ lăp mơng hơdră bruă ‘’Pơlir hro\m gum pơđ^ kyar’’ ngă tơlơi lăi glăi:

‘’Pơ[ut abih [ing ngă hmua pla kơ phê jing ngă hro\m amăng sa anih mă bruă, kiăng wai lăng mơng blung a, wai lăng boh thâo ia rơgơi pla kơphê, truh pơ bơyan pe\ boh s^ mơdrô… yua dah tal blung a pla phun kơphê ră anai aka [u klă đơi ôh, mơnuih [on sang ăt mă yua gơnam tam pla phun kơphê tui hloai pô, [ơi ano\ `u yua lu đơi ia jrao pruih kiăng pơgang phun pla.

Tui hăng ơi Nguyễn Tấn Nguyên, khoa wai lăng tơlơi s^ mdrô mơng kông ty kơphê Đăk Man, anom bruă s^ mdrô mơng dêh ]ar tac\ rơngiao tuh pơ alin ta` hloh amăng bruă kơphê [ơi tơring ]ar Daklak, bruă ngă hro\m kiăng pơđ^ kyar [uh sui laih [ơi tơring ]ar anai.

Samơ\ truh ră anai, bruă ngă anai ăt aka [u ngă sit nik, khă hơmâo 40 rơbâo boh bơbung sang mut ngă hro\m, [ơi đơđam lo\n 64.000 ektar, dưm dưm hăng 1/3 đơđam lo\n amăng tơring ]ar.

Tui hăng ơi Nguyễn Tấn Nguyên, tơlơi anai amra dưi pơsir lơm bruă jăk iâu ngă hro\m, git gai mơng anom bruă kơnuk kơna wai lăng ngă tui klă hloh:

Tơlơi tơnap tap [ing gơmơi [uh [ơi anai le\ neh met wa aka sit nik ngă tui hơdră [ơi [ơi ôh. Kơnuk kơna dêh ]ar ta kiăng pơkra hơdră phrâo dong laih anun gum djru klă hloh brơi neh met wa hơmâo jơlan nao djơ\, rơđah rơđong hloh [ơi anom bruă s^ mdrô, [u hơmâo raih daih dong tah [ơi anom s^ mdrô dêh ]ar.

Bơhmutu kah hăng, tơdah hrơi pơgi [ing gơ`u [uh hơbơi c\ên hơmâo nua đ^ hloh le\, [ing gơ`u koh h^ abih phun kơphê c\i pla hơbơi c\ên; [udah phă h^ phun kơsu c\i pla hơbơi c\ên. Yua anun yơh, kơnuk kơna dêh ]ar ta kho\m hơmâo hơdră djơ\ lăp hloh dong.

Ba rai hơdôm măi mok pơkra ming, kuă tơpung kơphê yôm [ơi anih pơdă gơnam tam s^ mdrô gah bruă kơphê ]i plơi prong Buôn Ma Thuột, ơi Bùi Phong Lưu, khoa wai lăng kông ty gah măi mok ngă đang hmua Bùi Văn Ngọ, tơring glông Đức Hòa, tơring ]ar Long An brơi thâo, [u hơmâo tơlơi ngă bruă klă mơng anom bruă kơnuk kơna dêh ]ar djru hrom hur har, tơlơi ngă hro\m anai ăt tơnap mơn c\i pơjing laih anun dưi hơđong kjăp:

Ngă hro\m kiăng pơđ^ kyar le\ bruă mă klă biă. Samơ\ c\i ngă tui hơdră pơke\ hro\m anai le\ hơmâo lu ]răn, lu tơlơi, lu yak rơbat. Kâo hai, ăt pơmin nao mơn bruă anun, samơ\ biă mă `u amăng tơlơi s^ mdrô ăt do\ raih daih lu anih.

Bruă pơke\ hro\m jing grup, jing phung hơmâo do\ [iă biă mă. Yua dah ră anai, rơngiao mơng dêh ]ar le\ [u hơmâo pô hlơi dưi ngă sa [e\ tơngan kuar ba djo\p mơta bruă.

Nao jơnum ngui bruă kơ phê thun anai, lu biă mă le\ neh met wa [ơi hơdôm kual pla phun kơ phê. Amăng anun hơmâo  Hoàng Ngọc Trí, sa c\ô hlăk ai khin hơtai pơphun bruă mă mơng đơđam đang hmua pla phun kơphê `u pô, [ơi tơring glông Đăk Hà, tơring ]ar Kontum.

Ayong Trí brơi thâo, sang ano\ `u ngă tui hơdră proai kmơ\k djah djâu [ơi  đang kơphê prong truh 5 ektar mơng gơ`u pô, dưi pe\ lơm boh kơphê să nguc\, c\i pơkra boh kơphê hna, hơmâo anăn yôm pha ra hơjăn. Ayong pok lăng plang internet kiăng pơ[uh, lăi pơthâo laih anun s^ mdrô gơnam tam amăng plang tơlơi pơhing internet mơtam.

Thun 2014 hăng 2015 hơdră ngă anai hơmâo ba glăi boh tu\ yua blung a, samơ\ truh thun 2016, asar kơphê pơkra rai trun lu yua hơjan sui hrơi, boh kơphê pe\ [u thâo [hu ôh, lu boh kơphê [u djơ\ tui rơnoh pơkă hlâo kơ anun ôh.

Ayong Trí tu\ ư biă mă hơdră bruă hơmâo anăn ‘’Pơlir hro\m gum pơđ^ kyar’’ amăng tal jơnum ngui bruă kơphê thun anai. Samơ\ tui hăng `u, tơdah kiăng ngă hro\m le\, neh met wa laih anun hơdôm anom bruă s^ mơdrô anet kho\m hơmâo lu hơdră gum djru djơ\ lăp:

Kâo c\ang rơmang kơnuk kơna dêh ]ar ta ngă hro\m hăng mơnuih [on sang laih anun sang bruă s^ mdrô anet kah hăng [ing gơmơi. Bơhơmutu kah hăng gum djru [ing gơmơi sang [hu [udah măi [hu boh kơphê, [ing gơmơi amra tla prăk rơnang amăng 5 thun; [udah djru brơi [ing gơmơi ha mơkrah prăk blơi măi anun.

Dong mơng anun, [ing gơmơi dưi pơke\ hro\m hơdôm boh bơbung sang [ơi kual ngă hmua pla pơjing phun kơphê, gum hro\m mă yua măi [hu  kơphê anai.

Pơke\ hro\m c\i pơđ^ kyar le\ tơlơi git gai ba tơbiă [ơi sang bruă s^ mdrô kơ phê bưp lu tơlơi tơnap tap. Hăng tơlơi git gai anai, kơphê [ơi kual }ư\ Siăng  hơmâo yak nao tal blung a, laih anun kơnong [ơi tơring ]ar Daklak, hơmâo 226.000 tơn kơphê ngă tui hơdră anai, dưm dưm ha mơkrah boh kơphê amăng tơring ]ar, s^ hăng nua lu hloh nua amăng jar kmar mơng 80 truh kơ 600 đôla/tơ\n.

Samơ\ ăt aka [u djơ\ hăng rơnoh pơkă ôh. Biă mă `u, wo\t tơdah mơnuih [on sang hăng anom bruă s^ mdrô lêng kơ [uh tơlơi ngă hro\m anai aka [u hơđong kjăp.

Boh tơhnal `u le\ aka [u djơ\ hơdră laih dong anom bruă kơnuk kơna aka [u ngă klă sit nik ôh. Pơ[ut ia rơgơi yôm – pơtrut tui gru groa hiam klă – pơlir hro\m pơđ^ kyar jing hơdră yôm biă mă.

Samơ\ tơdah hơmâo dong hơdră ‘’pơtrut pơđ^ pran jua gơgrong ba amăng bruă mă’’, anom bruă kơphê dêh ]ar Việt Nam amra kơtang tui hloh, hơdôm tal jơnum ngui bruă kơphê amra ngă pơhưc\ lu hloh dong pơ anăp anai.

Siu H’Mai-Nay Jek: Pô ]ih hăng pôr