VOV4.Jarai - Tơdơi kơ hơdôm hrơi [ong tết ngă yang thun phrâo mơak mơai, trơi pơđao, mơnuih [on sang djop plơi pla kual ]ư\ siăng tơgu\ mă bruă ngă hmua pla pơjing, ngă tui ako\ bruă tuh pơ alin pơđ^ kyar bơwih [ong huă, pioh ]ơkă thun phrâo hơmâo lu boh tu\ yua hloh dơ\ng.

           

Amăng hơdôm hrơi ako# thun phrâo mơtam, lu tơring glông, plơi prong mơng tơring ]ar Kontum hmâo dik dăk pơ phun bruă ngă đang hmua.

 

{ơi să kual asue\k Đak Pxi, tơring glông Đak Hà, rơbêh kơ 700 bôh sang ano# neh wa djuai ania Hơdang nao kuăi hue\t kueng hnoh, pơkra glăi 4 ring bruă hnoh ia [ơi hơdôm bôh plơi: Kon Kơ La, Kon Pao, Long Đuân, Đak Krong hăng Kon Pao.

 

{ơi hơdôm arăt jơlan amăng plơi pla hăng kual ngă đang hmua, neh wa ăt gum hrom tuh [ê tông hmâo dong sa dua ]ra\n hăng pơkra glăi hơdôm anih anom răm rai.

 

Wa Y Dim, Kơ-iăng Khoa Jơnum min m[s să Đak Pxi, brơi thâo tơlơi pơ phun bruă đang hmua ako# thun phrâo [ơi să:

           

“Phrâo tom adih anai, tơlơi ]ơkă Tết [ơi să [ing gơmơi mơ-ak biă, mut hrom, pơhlôm. Să hmâo pơ phun kơ neh wa sa Tết pơđao, [u hmâo tơlơi truh hơpă ôh.

 

Hrơi anai đơ đam să pơ phun bruă đang hmua, neh wa [ơi hơdôm bôh plơi hlơi hlơi leng kơ hur har gum hrom pơkra jơlan nao rai, kuăi hue\t kueng hnoh, klơi hnoh ia prăp lui kơ đang hmua, neh wa [ơi hơdôm bôh plơi pla pơkon le\ đing nao sur lon kiăng hmao rah pơtem, hmâo mơn sa dua ]ô neh wa nao pơ\ đang bu] hơbơi plum…

 

Pơ phun bruă ako# thun anai neh wa mơ-ak pran jua biă, abih bang hơdôm bôh plơi pla leng kơ gum hrom lu, mă bruă hur har, abih pran jua.

 

}ang rơmang thun phrâo anai neh wa amăng đơ đam să amra bơwih [ong huă đ^ kyar, trơi pơđao hloh thun rơgao”.

 

Hrom hăng mơnuih [on sang amăng dêh ]ar ta, mơnuih [on sang djuai ania Bahnar plơi Kon Brung, să Ayun, tơring glông Mang Yang, yak nao amăng bơyan mă bruă ngă hmua bơblih phrâo kiăng hơmâo sa thun gêh gal hloh, bơyan hơpuă yuă jor hloh.

 

Ayong Đinh Mơk, mơnuih [on sang plơi Brung brơi thâo, tơdơi kơ hơdôm hrơi tết, sang ano\ tơgu\ ngă hmua ia pla pơdai:

 

‘’Tơdơi kơ tết laih sang ano\ tơgu\ mă bruă, ngă hmua pla pơjing, pla hơbơi plum, rah pơtem pơdai…

 

Sang ano\ ăt kah hăng mơnuih [on sang amăng plơi mơn, kơtưn mă bruă ngă hmua, pơđ^ kyar kiăng lui rơmo\n ako\n rin.

 

Laih anun pơpu\ kơ mơnuih [on sang amăng dêh ]ar ta thun phrâo djop plơi pla suaih pral, hiam drơi jăn, thun phrâo pơhrui glăi lu hloh’’.

 

Amăng tơlơi mơ-ak thun phrâo ăt do# mơn [ơi djop plơi pla, sang ano# Am^ Naly [ơi [ôn Jang Pông, să Ea Huar, tơring glông {ôn Đôn, tơring ]ar Daklak pơ pha bruă nao ]uă hmua, ]uă đang.

Am^ Naly ră ruai, kâo khom triăng bơwih [ong huă anun kah mơng hmâo tơlơi hơd^p mơda jơnam, trơi pơđao:  

           

“Tơdơi kơ [ong tết truh lơ 3 le\ pơ phun nao pơ\ hmua [udah nao ]ua\ đang mơtam.

 

Hlơi hmâo đang nao pơ\ đang, hlơi hmâo hmua nao pơ\ hmua kiăng pơđoh ia mut amăng hmua, djă ]ong nao mă bruă hrơi ako# thun phrâo kâo ]ang rơmang hmâo lu tơlơi phrâo, ]ang rơmang kơ sang ano# kâo, [ing ană bă kâo dưi hrăm hră truh kih, neh wa pô mut hrom na nao, djru nao rai tơdruă amăng abih bang djop bruă, ]ang rơmang tơlơi klă hiam hăng đ^ kyar hloh amra hmâo amăng thun phrâo”.

 

{uôn Ko\ Êmông, să Ea Ktur, tơring glông }ư\ Kui`, Daklak hơmâo rơbêh 95% mơnuih djuai ania Êđê, bruă mă phun le\ ngă hmua.

 

Tơdơi kơ hơdôm hrơi ngă yang thun phrâo mơak mơai, mơnuih [on sang dik dăk pơwơ\t glăi kơ bruă pưk hmua pla pơjing kah hăng tơđar mơn, hơmâo lu ako\ bruă ]i ngă pơ anăp bơyan phrâo, kah hăng bruih ia đang kơphê, trơ\i than, tuh pơ alin kmơ\k pruai. Ơi Bri, mơnuih [on sang [on Ko\ Êmông lăi:

 

‘’Tết giong laih, sang ano\ gơmơi mă bruă glăi kah hăng tơđar, bruih kơphê, pruih ia jrao pơdjai rok 7 sao hmua ia.

 

Kơphê sang ano\ kơnong 1 ektar 4 yua lu phun kơphê tha, laih anun thun hlâo boh [iă đô]. {ong tết giong kâo amra ming pơkra glăi, trơ\i than, pruih ia jrao hlăt….’’.

 

Sang ano# wa Am^ Loan, [ơi [ôn A, tơring kual Ea Su\p, tơring glông Ea Su\p, tơring ]ar Daklak hmâo gum hrom nao pơ\ hmua mă rok kơ pơdai phang.

 

~u ]ang rơmang ayuh hyiăng thun anai amra geh gal kiăng phun pla hmâo lu bôh, tơlơi hơd^p mơda sang ano# đ^ go\ amo\ hloh:

           

“Thun phrâo rơgao ayuh hyiăng [u gal đơi ôh, lu angin đơi, lom pơdai glăk hroh le\ bưp anngin ngă rơbuh abih phun pơdai.

 

}ang rơmang amăng thun phrâo ayuh hyiăng gal hloh, pơdai hmâo lu hloh dong.

 

Amăng lơ 3 pơ phun nao hmua laih kiăng mă rok kơ pơdai, pơđoh ia kơ hmua hăng hyu kiăo kơbao dong”.

 

Mă boh troh [iă hrơi, rông kơ boh troh sui thun, pla plah wah amăng đang ngă hrom kơphê laih anun ]em rông hlô mơnong, rông rơmô, hơdră sang ano\ Siu Mêl, plơi Pêt, să }ư\ Jôr, tơring glông }ư\ Pah, Gialai ngă, kiăng pơđ^ kyar tơlơi bơwih [ong amăng sang ano\, lui rơmo\n ako\n rin, hrưn đ^ hơđong sang ano\ hơdip mơda.

 

Ră anai đơ đam hmua `u hơmâo 3 ektar, pơkă dưm dưm sa thun sang ano\ `u hơmâo pơhrui glăi hơdôm pluh klăk prăk. Siu Mêl lăi:

 

‘’Yak nao amăng thun phrâo kâo gir run hrăm tui mơ\ng go\p hơdră ngă hmua pla pơjing kiăng tu\ yua hloh.

 

Pơpă ngă tui boh thâo ia rơgơi ngă hmua ba glăi boh tu\ yua hă, kâo nao hrăm tui yơh.

 

Hơdôm tơlơi kâo hrăm thâo hăng ngă tui amăng bruă hmua sang ano\ kâo amra pơtô glăi kơ ană plơi pơko\n hla tui, kiăng hơmâo boh tu\ yua kơ sang ano\ lu hloh’’.

 

Tơdơi hơdôm hrơi pơdơi Tết, neh wa plơi Kam, să Đak Smar, tơring glông Kbang, tơring ]ar Gialai, ăt glăk pơ phun bruă đang hmua bơyan phrâo mơn.

 

Hrom hăng hơdôm djuai phun pla mơng hlâo kah hăng pơdai, hơbơi plum, hơdôm hrơi je# hăng anai, neh wa glăk pla dong sa dua phun pla pơkon kah hăng kơ phê, tiu kiăng hmâo dong prăk pơhrui glăi.

 

Kah hăng sang ano# ayong Suil, plơi Kam, amăng thun phrâo anai, sang ano# `u amra hrăm tui hơdră phrâo kiăng pla lông lăng kơ phê [ơi 2 ektar lon sang `u:   

             

“Thun anai, kâo amra pla kơ phê, ngă hmua ia kiăng đ^ kyar bơwih [ong huă. Gir run hrăm tui tơlơi găn gao, bôh thâo phrâo mơng pô pơkon, mơng sang bruă pok anih pơhra\m hơdră ngă đang hmua [ơi plơi pla kiăng hmâo dong prăk pơhrui glăi, pơhlôm tơlơi hơd^p mơda sang ano#. Tơdơi kơ Tết kâo amra hrưn đ^ mă bruă, ngă đang hmua…”.

 

Thun hlâo, lu sang ano\ mơnuih [on sang djuai ania K’Ho, plơi K’Rèn, să Hiệp An, tơring glông Đức Trọng, Lâm Đồng, thâo pla a`ăm pơtam, bơnga tui hơdră ngă hmua mơne] phrâo ia rơgơi, anun tơlơi hơdip mơda mơnuih [on sang đ^ tui.

 

Tui hăng tha plơi, K’King, têt ngă yang thun phrâo jing mông gêh gal kơ djop pô pơpu\ nao rai hrơi mơak, ngui ngor huă [ong trơi pơđao.

 

Samơ\ khă ngă hmua pla bơnga, pla a`ăm pơtam `u pha ra hăng anih pơko\n, yua dah bruih ia khom ngă djơ\ hơdră.

 

Mơak bơyan ]ơkă thun phrâo [ong têt giong le\ djop mơnuih khom tơgu\ ngă bruă mơtam:

 

‘’Tơdơi kơ 3 hrơi [ong tết le\ khom gleng nao kơ bruă mă bơwih [ong huă amăng sang ano\. Boh nik `u khom ]oh lo\n, ngă bok pla a`ăm salat, pla rơtă, pla su hào, rơsun mriah, boh tơrong mơsăm…

 

Anun le\, bruă mă mơ\ mơnuih [on sang gơmơi khom ngă, [u pơdơi pơdă ôh, wơ\t hrơi tơjuh hai ăt khom nao mă bruă mơn, tơdơi kơ nao jơnum mơguah, hlong nao pơ hmua mơtam.

 

Ngă bruă kah mơ\ng hơmâo [ong huă, sa thun mơ\ng pơhrui glăi sang ano\ đơ đa truh kơ 100 klăk prăk, biă mă `u amăng bơyan tết.

 

Mơnuih [on sang thâo ngă tui boh thâo ia rơgơi, yua hơmâo [ing adơi ayong ngă bruă kơnuk kơna pơtô brơi mă bruă, dơ\ng mơ\ng rah pơjeh, truh kơ pla, wai lăng, pruih ia ia jrao hăng pruai kmơ\k..’’.

 

Thun 2018 anai, tơring kual Ea Tlinh, tơring glông }ư\ Jut, tơring ]ar Daknông hrưn đ^ dưi tu\ yap tơring kual thâo rơguăt.

 

Dong mơng ako# thun, gru\p apăn bruă Khul hlăk ai tơring kual Ea Tlinh hmâo pơ phun bruă agaih rơmet jơlan nao rai, pơjing tơlơi lar hyu mơng djop mơnuih gum tơngan hrom pơgang anih anom do#.

 

Gơyut H’ Oanh {uôn Krông, Khoa git gai Khul hlăk ai tơring kual Ea Tlinh, tơring glông }ư\ Jut, tơring ]ar Daknông brơi thâo:

           

“Hơdôm hrơi pơdơi Tết, Khul hlăk ai pơ phun hyu rơmet agaih rơgoh jơlan nao rai amăng plơi pla.

 

Drơi pô kâo ăt le\ pô juăt hyu lăi pơthâo kơ [ing hlăk ai, neh wa khom ngă agaih anih anom pô do#, kiăng be\ hăng pơgang drơi pô djơ\ tơlơi klin ruă”./.

Siu H’ Prăk – Nay Jek: pô ]ih hăng pôr