Kual }ư\ Siăng: Dlai ăt akă [u hơđong mơn

 

VOV4.Jarai - Lom pơ dưm dăp, pơplih phrâo hơdôm sang bruă đang hmua, đang  kyâu [ơi hơdôm bôh tơring ]ar kual }ư\ Siăng tui tơlơi git gai mơng Khoa dêh ]ar hăng biă `u bruă ngă tui tơlơi pơplih hơdră bruă mă mơng hơdôm blah plah tơsiong đang kyâu kơnuk kơna jing Sang bruă bơwih [ong m[s Sa ding kơna đang kyâu tui tơlơi Tơlơi pơtrun pơsit 28 hun 2003 hăng Tơlơi pơtrun pơsit 30 thun 2014 mơng Khoa kơđi ]ar ]ang rơmang amra djru ba glăi bôh tơhnal amăng bruă bơwih [ong huă s^ mdrô, ngă tui klă bruă wai lăng pơgang dlai klô.

 

Tui anun mơn, tơdơi kơ pơplih, hơdôm bôh sang bruă đang kyâu glăi bơwih [ong s^ mdrô [u hmâo tu\ yua prong ôh; lon mă yua hăng ano# klă hiam dlai klô jai trun tui, amra rơngiă h^.

           

{ơi kual }ư\ Siăng, hơdôm sang bruă đang kyâu glăk wai lăng rơbêh kơ 850.000 ektar dlai klô, hmâo giăm truh 30% mrô lon dlai mơng kual.

 

Je# hăng anai, sa dua bôh anom anai [u mă bruă dong tah, [u dah hơdai nao mă bruă pơkon, ngă mă ha jăn tui phiăn anom bơwih [ong s^ mdrô, anun bruă wai lăng pơgang dlai klô lui raih.

 

Tơlơi lăi lăi dong le\, sa dua pô dlai glăi gum, djru tơngan  kơ bruă phă dlai, sua mă lon dlai. Yua anun, dlai hmâo pô laih, samơ\ ăt kah hăng [u hmâo pô mơn; kyâu pơtâo hmâo ara\ng mă abih, lon ara\ng sua mă gal mơtam.

           

Gru\p hyu mă tơlơi pơhing phrâo Gong phun jua pơhiăp dêh ]ar Việt Nam hmâo ]ih laih hơdôm tơlơi ]ih “Kual }ư\ Siăng: Dlai ăt akă hơđong mơn” kiăng thâo rơđah hloh kơ tơlơi ră anai ăt kah hăng bruă wai lăng pơgang dlai tơdơi kơ pơplih plah tơsiong hơdai nao sang bruă bơwih [ong m[s sa ding kơna đang kyâu [ơi kual anai. }ra\n sa hăng anăn `u: “Pô dlai tah hơtai tlaih lui raih”.

           

Plah tơsiong đang kyâu Buôn Yă Wa\m [ơi tơring glông }ư\ Mgar, tơring ]ar Daklak le\ sa amăng hơdôm plah tơsiong dưi pơ plih jing sang bruă đang kyâu mơng sui thun 1996.

 

Hrom hăng hyu mă kyâu, Sang bruă do# bơwih [ong s^ mdrô, pla hăng pơkra kơ phê, pơkra kơmok vi sinh…

 

Yua anun, lom ngă tui tơlơi ]râo ba mơng Kơnuk kơna kơ bruă krư\ bah amăng dlai klô, sang bruă [u hmâo luk puk ôh amăng tơlơi pơsir bruă mă kơ mơnuih mă bruă hăng prăk kak kah hăng abih bang hơdôm sang bruă đang kyâu pơkon.

 

Tơlơi lăi le\, dlai hăng lon pla kyâu mơng sang bruă anai hre\t tui hling hlang biă. Mơng bruă wai lăng rơbêh kơ 16.900 ektar dlai klô, tơdơi kơ lu wot mă pơhrui glăi, pơplih bôh than mă yua, lom pla kyâu mơng sang bruă kơnong kơ do# glăi ha mơkrah đo#], hăng 8.500 ektar, amăng anun kơnong kơ hmâo 5.500 ektar dlai.

 

Sat răm hloh dong le\ amăng mrô 8.500 ektar lon yua kơ Sang bruă anai wai lăng, ha rơtuh bôh sang ano# mơnuih djuai ania Mông rai mơng anih pơkon nao do# pơ\ anun phă dlai, pơdo\ng sang pơkra đang [u djơ\ phiăn, Kơnong kơ hơdôm pluh bôh sang ano# blung a, samơ\ yua kơ [u pơsir khop anun ră anai pơjing laih kual m[s [ơi lon đang kyâu hăng abih bang hmâo 216 bôh sang ano#.

 

Hmâo laih rơbêh kơ 1000 ektar dlai klô jing lon do# hăng đang kơ phê, kơ su, tiu, khă amăng hră kak le\ pơsit le\ dlai klô, lon pla kyâu pơtâo yua kơ Sang bruă Buôn Yă Wa\m wai lăng.

 

Ơi Trần Thanh Lâm, Khoa phun akha Sang bruă đang kyâu Buôn Yă Wa\m brơi thâo: Tơring ]ar Daklak hmâo pơdo\ng laih rơwang bruă pơkă kual anih do#, hăng rơbêh kơ 350 ektar lon do#, lon ngă đang hmua pioh rit mrô m[s suă mă lon dlai nao do#.

 

Samơ\ bruă ba m[s mut amăng kual pơkă anai [u pha ra ôh hăng “pơhlo\ mă”, kơnong kơ hơdôm pluh bôh sang ano# mut nao do# mă [ia\, laih anun pot glăi hăng anih sua mă lon dlai hlâo dih.

            “Tơnap tap prong hloh bruă wai lăng pơgang dlai le\ m[s sua mă lon đang kyâu pioh pla hơdôm phun pla [ia\ hrơi. Tơlơi ]râo ba mrô 3 pơkă: hăng lon m[s sua mă mơng thun 2008 truh ră anai le\ mă glăi [u hmâo duh noa ôh.

 

Khă hnun hai lom sang bruă mă glăi lon le\, bưp lu tơlơi tơnap tap biă. Lăi sang bruă le\ pô dlai, samơ\ bôh nik `u [u hmâo tơlơi dưi hơge\t ôh”.

           

Sang bruă sa ding kơna đang kyâu Nam Tây Nguyên ([ơi să Quảng Trực, tơring glông Tuy Đức, tơring ]ar Daknông) wai lăng rơbêh kơ 23 rơbâo ektar lon đang kyâu, amăng anun lon dlai hơđăp le\ 20 rơbâo ektar. Sang bruă Nam Tây Nguyên hmâo pơdo\ng laih 5 bôh sang hră, sa bôh anom pơgang dlai klô.

 

Khul wai lăng dlai mơng Sang bruă hmâo truh kơ 69 ]ô mơnuih, dưi prăp brơi rơdêh mă yua, gơnam djru bruă tum djop. Tui anun mơn, dlai [ơi anai ăt rơngiă mơn, lon dlai ăt hmâo ara\ng sua mă mơn.

 

Ơi Phạm Hoà Dũng, Khoa Sang bruă Nam Tây Nguyên brơi thâo: ră anai hmâo 60 bôh sang ano#  mơnuih djuai ania [ia\ sua mă lon đang kyâu mơng sang bruă pioh pơdo\ng sang do#, ngă đang war pla kơ phê, tiu.

 

Kơnong kơ thun 2017 anai, hmâo dong laih 15 bôh sang ano# mơng Bình Phước nao do#, phă 20 ektar dlai mơng sang bruă pioh pơdo\ng sang do# hăng ngă đang hmua.

           

“Neh wa djuai ania [ia\ [ơi tơring ]ar Bình Phước lăi le\ po\t glăi plơi hơđa\p, anun mă tu\ lon mơng Sang bruă wai lăng. Anom hmâo lăi pơthâo kơ tơring ]ar laih.

 

Khă kơplah wah dua bôh tơring ]ar hmâo mă bruă laih, jơnum kiăng pơsur neh wa anăm sua mă lon ngă đang hmua phă dlai, samơ\ m[s [u ngă tui ôh.

 

Truh ră anai [ing wai lăng dlai kyâu hmâo ngă laih hră pơ-ar pơsir hăng jơlan phak hăng prăk pioh kơ 15 bôh sang ano# anai. 

 

Samơ\ truh ră anai, hơdôm bôh sang ano# anun hmâo laih hră [om kiơng mơ-^t kơ gưl dlông. Yua anun bruă pơgo# ăt akă dưi pơ phun mơn”.

           

Lon dro\t bazan [ơi tơring glông Tuy Đức djơ\ hăng bruă pơlar phun kơ phê, phun bôh `ông, biă `u le\ phun tiu. Hrim ektar djop tơlơi pơkă pioh pla tiu hmâo noa giăm truh 500 klăk prăk.

 

Phă sa kual dlai klô ngă đang hmua pơdai, pla kơtor, tơdơi kơ anun hơdai nao s^ kơ pô pơkon le\ hmâo laih amăng tơngan ha rơtuh klăk prăk.

 

Anai jing bôh than pioh ara\ng e\p djop jơlan phă dlai, sua mă lon dlai.

 

Dlai [ơi Tuy Đ\ức kla laih hăng glăk kla tui [ơ [rư\ pioh jing h^ đang tiu, đang kơ phê.

           

{ơi kual lon mơng Sang bruă đang kyâu Quảng Sơn (tơring glông Dak Glong, tơring ]ar Daknông) tơlơi sua mă lon đang kyâu hrơ hro\p hmâo lu thun hăng anai laih hăng jai hrơi jai hmâo lu bruă ngă hơgom hloh.

 

Hơdôm kơdư kyâu hngô rơbêh kơ 25 thun ră anai rơru\ djai tui laih yua kơ khoer mă phun gơ\.

 

Giăm hơdôm phun kyâu nghô anai le\, đang tiu, kơ phê, đa le\ ]at đ^ hơdôm bôh sang bơbung tơpă tơthar, bơbung h`ueng.

 

Ơi Đinh Văn Quý, Khoa Sang bruă đang kyâu Quảng Sơn do# brok: Sang bruă [u hmâo prăk mă yua pioh pơdo\ng hră kak rơđah đông lon dlai yua kơ sang bruă wai lăng ôh!

 

Anun ră anai [ơi hơdôm ektar dlai ara\ng koh phă, lon ara\ng sua mă, Sang bruă [u dưi ju\ yap djơ\ ôh.

 

Hăng dlông hră kak le\ ăt do# dlai mơn, ăt lon gah đang kyâu sang bruă mơn, samơ\ bôh nik `u le\ leng kơ sang do#, đang kơ phê, tiu sôh.

 

Đa le\ sa dua kual lon đang kyâu mơng sang bruă samơ\ hmâo pơplih jing lon ngă đang hmua kơ hrim ]ô mơnuih, khul gru\p laih.

 

Ơi Quý pơsit: dlai răm rai, lon ara\ng sua mă le\ yua hmâo tơlơi gum hrom, kah pha kiăng mă tu\ bôh tu\ yua kơ pô.

           

“Ră anai bruă wai lăng pơgang dlai gong gai [ơi anai le\ tlaih lui đo#] yơh. Pô hmâo tơlơi dưi hloh kiăng djă pioh dlai le\ khom  gong gai.

 

Gah anai le\ pô dlai mơ\ kơnong kơ hmâo bruă mă le\, kơnong kơ [uh hăng lăi pơthâo glăi, [u hmâo tơlơi dưi pơsir ôh.

 

Lom [uh hăng lăi pơthâo glăi le\ gong gai pe\ đuăi hlao.

 

Đa le\ lom gơ`u phă dlai laih, gơ`u sua mă lon hăng glăk ngă đang phun pla ăt [u dưi mă gơ`u mơn, kơnong kơ jak iâu [irô apăn bruă anai nao đo#].

 

Hmâo hơdôm tơlơi đa lom iâu abih bang hơdôm [irô apăn bruă rai, samơ\ dơnong do# do\ng lăng ara\ng ngă đo#].

 

Pô kông ang le\ lăi: kâo [u hmâo tơlơi dưi; pô pơgang dlai klô hai ăt lăi: kâo [u hmâo tơlơi dưi ôh yua kơ lon anai [u do# dlai dong tah.

 

Anun le\ lon  đang kyâu ara\ng sua mă, kơnong kơ pô wai lăng lon mơnai đo#] dưi pơsir `u.

 

Pô wai lăng lon mơnai rai le\, ôh giong yơh. Tui anun ba glăi phak hăng prăk đo#], să hor le\ phak, [u hor le\ lui”.

           

{ơi tơring ]ar Daknông ră anai hmâo 41 bôh anom bơwih [ong m[s dưi hmâo Jơnum min m[s tơring ]ar jai, brơi apah lon hăng dlai pioh tuh pơ plai ngă đang hmua, đang kyâu.

 

Lom dưi jao hăng jing pô dlai, abih bang hơdôm bôh anom anai e\p djop jơlan pioh mă kyâu. Răm hloh le\, gơ`u e\p hơdră lôk abih dlai kyâu laih jing lon pioh ngă đang hmua.

 

Kơnong amăng 10 blan thun 2017 anai, [irô pel e\p kơđi tơlơi tơring ]ar Daknông hmâo tơgu\ laih 15 mơta tơlơi kơđi, hăng 48 ]ô mơnuih ngă soh mă kyâu, phă prai dlai klô.

 

Amăng anun [u [ia\ le\ khoa, kơ-iăng khoa, khoa anom boh thâo wai lăng pơgang dlai, sĩ quan kông ang.

 

Ră anai, khoa hơđăp , kơ-iăng khoa hơđăp, khoa anom bruă bôh thâo wai lăng pơgang dlai mơng hơdôm anom bơwih [ong kah hăng: Sang bruă đang kyâu Trường Xuân (tơring glông Dak Song); Sang măi đang kyâu Dak Ha (tơring glông Dak Glong); Sang bruă đang kyâu Đức Hoà (tơring glông Dak Song) hmâo ara\ng mă pơkong pioh pel e\p kơ bruă hơdôm pluh, đa le\ hơdôm rơtuh ektar dlai [ơi hơdôm bôh anom anai răm rai, lon đang kyâu hmâo suă mă hăng jing lon pla kơ phê tiu.

           

Khoa dêh ]ar hmâo git gai laih krư\ bah amăng dlai klô hơđăp hmâo rơbêh kơ sa ha mơkrah thun hăng anai.

 

Samơ\ hơdôm blah dlai klô [ơi kual }ư\ Siăng ăt akă [u dưi hơđong mơn glăk răm tui [u djơ\ yua kơ [ing mă do\p kyâu, [udah m[s  sua mă ôh mơ\ yua kơ pô dlai lom gơ`u dưi jao wai lăng mơ\ mă yua [u hmâo jơlan glông ôh.

Siu H’ Prăk: Pô ]ih hăng pôr

http://vov4.vov.vn/jarai/chuyen-muc/kual-u-siang-glai-klo-at-aka-u-hodong-mon-c145-167792.aspx