VOV4. Jarai- Ơ neh met wa hăng [ing gơyu\t, [ơi rong lo\n tơnah thun 2015 phrâo laih  rơgao, hơmâo lu tơlơi [u mơak, [u hơđong ngă kơ ană mơnuih ta hu\i rơhyư\t bia\ mă. Hrom hăng pran jua thâo gum gop yua tơlơi rơnuk rơnoa, yua tơlơi thâo hluh ba truh ăt klă mơn…Mông ]ơkă thun phrâo 2016 anai mơak, pơđao bia\ [ơi đơ đam rong lo\n tơnah. Hrơi anai, [ing gơmơi pơ[u\t glăi hơdôm tơlơi hing ang hmư\ hing hloh [ơi rong lo\n tơnah thun 2015 laih rơgao, yua Gong phun jua pơhiăp dêh ]ar Việt Nam ruah mă.

Tu\ ư kơ bruă pơhro\ h^ ano\ ngă dơluh đ^ asăo djah sat [ơi ro\ng lo\n tơnah

{ơi mông jơnum tal 21 hơdôm bơnah ngă hrom Hră pơkôl mơng Sang gum hơbit djop dêh ]ar Pơgăn tơlơi pơblih ayuh hyiăng adai rơngit lo\n tơnah COP21, khoa moa pơ ala kơ 195 boh lo\n ia [ơi ro\ng lo\n tơnah hơmâo tu\ ư nao rai  tơlơi pơkôl [ơi Paris, kiăng pơgăn tơlơi hlor đ^ ayuh hyiăng ro\ng lo\n tơnah. Anai le\, tơlơi pơkôl yom biă mă lăp djă pioh amăng gru đưm, hơmâo tu\ ư h^ tơdơi kơ bơkơtoai nao rai gleh glar kiăng pơhro\ h^ tơlơi ngă dơluh đ^ asăp djah ngă sat kơ ayuh hyiăng lo\n tơnah, pơhro\ [iă  ano\ hlor đ^ dơ\ 2 đo# C pơkă hăng mơng rơnuk phrâo hơmâo măi mok rơnuk thun 19, laih dong tui hăng tơlơi pơtrun anai, ano\ hlor đ^ tui 1,5 đo# C. Tơlơi pơkôl [ơi Paris dưi ngă tui dong mơng thun 2020 tơdah hơmâo boh [iă `u 55 boh dêh ]ar ngă hrom, jing 55% hơnong pơkă ngă dơluh đ^ asăp [ơi ro\ng lo\n tơnah dưi pơgăn h^.

            Pơjing Khul ASEAN amăng lơ 31/12/2015.

            Tơlơi lăi pơto\ng Kuala Lumpur kơ bruă Pơjing Khul ASEAN thun 2015 dưi hmâo Khoa git gai 10 bôh dêh ]ar amăng Khul hơdôm bôh dêh kual Đông Nam Á (ASEAN) k^ pơkôl le\ gru pơđom yôm phăn mơng ASEAN amăng 48 thun pơjing hăng đ^ kyar. Bruă pơjing khul hăng 3 glông phun hmâo Khul apăn bruă kơđi ]ar – rơnuk rơnoa, Khul bơwih [ong, Khul Bôh thâo – Mơnuih mơnam amra djru kual mu\t hrom dơlăm hloh, bơkơtưn ba glăi bôh tơhnal hloh hăng pơđ^ tui bruă mă phun mơng ASEAN. Hrom hăng anun ba glăi lu bôh tu\ yua sit nik kơ hơdôm bôh dêh ]ar amăng khul kah hăng ngă gal brơi kiăng juăt hăng bruă s^ mdrô; hro\ trun noa gơnam tam, bơwih boang; hro\ trun mrô mơnuih [u hmâo bruă mă; ngă gal kơ bruă rô nao rai.        

Ro\ng lo\n tơnah bơngot biă mă hăng hơngah bruă dêh ]ar Kha] man pơdong bul pơtâo giămTrường Sa gah dêh ]ar Việt Nam

Hơdôm tơlơi ngă rung răng [u mơak klă pơdjơ\ nao tơlơi bơrơsoa ngă pô [ơi kual ia rơs^ Ngo\, ăt jing tơlơi lu dêh ]ar gleng nao laih anun jơnum lu bơnah amăng kual ăt pơ]rông nao rai amăng thun 2015. Bruă mă mơng dêh ]ar Kha] hơjăn gơ`u pơjing mă bul pơtâo [ơi ia rơs^, bư\ bôr đ^ lo\n ngă lo\n plao, pơblih h^ jơlan ia rô amăng ia rơs^, giăm bul pơtâo Trường Sa dêh ]ar Việt Nam, ngă lu dêh ]ar ăt bơngot yua mơn, pơhu\i truh tơlơi rơnuk rơnua, hơđong, tơlơi rơngai rô nao rai mơng [attô pơgiăng gơnam tam s^ mơdrô [ơi kual ia rơs^ Ngo\. Lu dêh ]ar hơngah biă mă laih anun ngă lu bruă kơtang brơi dêh ]ar Kha] khom pơdơi bruă gơ`u ngă soh glăi anun.

            Tơlơi rung răng yua kơ mơnuih đuăi hyu do# dêh ]ar ara\ng pơ\ kual Mi Ko#.

            Tơlơi rung răng yua kơ mơnuih đuăi hyu do# dêh ]ar ara\ng gôm đ^ hơdôm bôh dêh ]ar amăng Khul pơlir hơbit kual Mi Ko# (EU) jing sa amăng hơdôm tơlơi dleh tơnap hloh yap mơng hơdôm thun 1940. Kơnong kơ amăng 10 blan ako# thun 2015, mrô mơnuih đuăi hyu do# [u djơ\ phiăn [ơi hơdôm bôh dêh ]ar kual EU đ^ truh laih rơbêh kơ 1 klak ]ô mơnuih, amăng anun lu `u mơnuih dêh ]ar Syria kiăng tơtlaih mơng tơlơi blah ngă amăng lon ia. Tơlơi rung răng yua kơ mơnuih đuăi hyu do# dêh ]ar ara\ng anai ngă [u hơđong [ơi kual EU, ngă khul anai lăng glăi pơdơi jăng jai Tơlơi pơkôl bruă rô nao rai tui hloai pô (Tơlơi pơkôl Schengen).

Ling tơhan kơnuk kơna pơ anăn mă đăo Islam IS khăng ako\, ngă rai lu tơlơi rung răng tuh drah pơ]ah asar.

Lăp gleng nao le\ 6 wơ\t kơsung blah ngă sat [ơi Paris mlam lơ 13/11, ngă kơ 129 ]ô mơnuih djai hăng 300 ]ô rơka. Tơlơi [ing pirat ngă sat [ơi plơi prong jưh jom Paris, ngă kơ lu mơnuih djai hăng rơka, tơpư\ mơgơi tar [ar ro\ng lo\n tơnah mơn. Dêh ]ar Nga ăt jing ano\ [ing pirat đam nao ngă sat, lơm pirat ngă pơtuh rơdêh por pơgiăng tuai dêh ]ar Nga le# trun h^ [ơi adai rơngit bul pơtâo Sinai dêh ]ar Êjip lơ 31/10, ngă kơ 224 ]ô mơnuih djai. Dêh ]ar Mi ăt jing anih [ing pirat IS đam nao mơn, lơm lơ 2/12, hơmâo dua rơkơi bơnai ngă gop hăng pirat anai, pơnah phao pơdjai h^ 14 ]ô mơnuih [ơi plơi prong San Bernardino, kual ala ]ar California, dêh ]ar Mi.

            Nga a`ru\ tơngan hrom bruă tơhan [ơi dêh ]ar Syria.

            Lơ 29/9, Khoa GGWLPA m[s dêh ]ar Nga tu\ ư pel e\p bruă mă yua ling tơhan rơdêh por kiăng djru khul ling tơhan dêh ]ar Syria kơdo\ng glăi hơdôm khul ngă hơkru\, biă `u Khul Kơnuk kơna Islam (IS). Tơlơi gum hrom mơng dêh ]ar Nga dưi pơsit pơjing laih, anun pơplih rơđah đông amăng bruă kơdo\ng blah IS [ơi Trung Đông. Khă hnun hai, tơlơi a`ru\ tơngan mơng Nga ngă [u mơ-ak tui tơlơi rô nao rai kơplah wah Nga hăng sa dua bôh dêh ]ar, rơđah biă `u le\ hăng dêh ]ar Thổ Nhĩ Kỳ tơdơi kơ khul ling tơhan rơdêh por dêh ]ar anai pơnah rơdêh por dêh ]ar Nga [ơi kual goai dêh ]ar Syria hăng bôh than le\ pơgang rơhuông adai pô.

Dêh ]ar Iran hăng khul P5+1 tu\ ư nao rai kơđi put ayuh

Lơ 14/7/2015, dêh ]ar Iran hăng khul P5+1 tu\ ư nao rai kơđi tơlơi put ayuh, djă gru hmư\ hing tar [ar ro\ng lo\n tơnah mơn, pơdơi h^ 12 thun bơkơtoai nao rai, kiăng pơdah thâo bruă dêh ]ar Iran hăng hơdôm dêh ]ar kual yu\ mă tơngan nao rai sit nik. Tơlơi tu\ ư anai, hơmâo 3 mơta boh yom phun: dêh ]ar Iran tu\\ ư pơhro\ [iă pơkra put ayuh, jar kmar lui bruă kom s^ mơdrô rô nao rai hăng Iran; kơtưn hơdră krăo lăng bruă pơkra rai put ayuh mơng kơnuk kơna dêh ]ar Iran. Lơ 18/10/2015, tơlơi tu\ ư anai hlong k^ pơkôl phoă h^ giong laih.

             Ngă giong bruă bơkơtoai Tơlơi pơkôl gum hrom Thái Bình Dương (TPP)

Lơ 5/10/2015, Khoa ding jum wai lăng bruă s^ mdrô 12 bôh dêh ]ar gah kual Thái Bình Dương ngă giong laih bruă bơkơtoai kơ Tơlơi pơkôl gum hrom Thái Bình Dương (TPP). Anai le\ tơlơi pơkôl bruă s^ mdrô amăng kual prong hloh amăng gru grua rong lon tơnah. Tơhnal pơkă mơng TPP le\ po\k bah amăng s^ mdrô gơnam tam hăng bơwih boang, hro\ trun tơlơi mă jia hăng lui h^ djo\p tơlơi ngă gun bruă s^ mdrô, pơjing phun than đ^ kyar phrâo [ơi hrim bôh dêh ]ar amăng kual. Yap him lăng, tơdơi kơ mă yua tơlơi pơkôl, TPP amra jing kual s^ mdrô tui hloai pô prong hloh rong lon tơnah hăng 800 klak ]ô m[s, dưm dưm hăng 30% mrô prak mơdrô nao rai gơnam tam đơ đam rong lon tơnah hăng giam truh 40% mrô s^ mdrô rong lon tơnah.

Hơdor glăi 70 thun dưi blah pơrai ayăt sat [ai, pơphun [ơi lu dêh ]ar amăng ro\ng lo\n tơnah

Lăp gleng nao lơ 9/5/2015, [ơi tơdron lak mriah amăng plơi prong jưh jom Matxcơva dêh ]ar Nga, pơphun jơnum ngă lơphet prong biă mă, ru\i tơhan hơdor glăi 70 thun hrơi dưi blah pơrai ayăt sat [ai đưm. Blah pơrai tơhan ayăt sat [ai le\, [u djơ\ pơklaih brơi ană mơnuih mơnam mơng tơlơi djai đut djuai đô] ôh, do\ ba glăi tơlơi rơnuk rơnua kơ lu dêh ]ar amăng ro\ng lo\n tơnah, pok brơi sa jơlan hơdră hơmâo tơlơi git gai mơng Sang gum hơbit djop dêh ]ar mơng hrơi anun.

            Noa prak nhân dân tệ dêh ]ar Kha] trun noa.

            Blan 8, dêh ]ar Kha] to# tơno# pơkra ming noa prak nhân dân tệ bơhmu hăng dolar Mi. Tơlơi pơsit anai ngă laih prak kak [ơi rong tơnah “hual kơdual”. Ngă bơdjơ\ nao bruă blơi s^ hră prak đơ đam rong lon tơnah. Hơdôm bôh dêh ]ar tuh pơ plai hăng [ing juăt bruă jar kơmar bơngo\t kơ “Tơlơi suaih pral” mơng dêh ]ar Kha] amra bơdjơ\ nao tơlơi đ^ kyar đơ đam rong lon tơnah. Amăng sa tơlơi truh pơkon, amăng lơ 30/11, Keh prak jar kơmar (IMF) lăi pơto\ng prak nhân dân tệ mơng dêh ]ar Kha] djo\p pioh kơ anung prak jar kơmar mơn, ara\ng do# iâu le\ Tơlơi dưi sua\] mă ngăn rơnoh pha ra (SDR).

            Nay Jek-Siu H'Prăk : Pô ]ih hăng pôr