VOV4.Jarai - Jơlan hơdră man pơdong plơi pla phrâo hơmâo 8 thun pơphun bruă hăng lu boh than ba glăi lăp đing nao: dêh ]ar ta hơmâo giăm 3600 boh să hăng 55 boh tơring glông hơmâo pơsit plơi pla phrâo.

Giăm 100% mrô să amăng dêh ]ar ta hơmâo jơlan ôtô nao truh pơ să…Khă hnun, gah tlôn mrô hiam klă anun, tơlơi ta kiăng tơ`a le\, tơlơi hơdip mơnuih [on sang đ^ biă hă [u\. Laih anun tơlơi sem lăng mơng jơlan hơdră man pơdong plơi pla phrâo [ơi hơdôm boh tơring ]ar do\ hơmâo lu tơlơi aka djơ\.

Amăng bruă pơkơtưn kiăng hơmâo hră bơni, mă hră pơsit să, tơring glông djơ\ rơnoh pơkă plơi pla phrâo, lu tơring ]ar pơ[ut ngă bruă kiăng djơ\ hăng rơnoh pơkă ngă mă hăng ngo\ đôc\, kiăng kơ hơmâo kơdrưh đôc\.

Sa, dua rơnoh pơkă aka [u anăp nao ano\ klă, tu\ yua hăng mơnuih [on sang ôh. Kiăng pơsit tơlơi anai hiưm pă, laih anun hơmâo tơlơi pơplih phrâo hiư\m pă amăng bruă man pơdong plơi pla phrâo kiăng djơ\ hăng tơlơi hơmâo sit nik ră anai?

Tui hăng mrô tum pơ[ut glăi truh blan 10 thun 2018, dêh ]ar ta hơmâo giăm 3.600 boh să pơsit anăn plơi pla phrâo. Khă hnun, sit nik biă `u, abih bang hơdôm boh tơring ]ar lêng ruah mă sa, dua boh să, tơring glông, jao rơnoh pơkă kiăng kho\m ngă giong bruă man pơdong plơi pla phrâo.

Laih anun, kiăng ngă giong rơnoh pơkă, lu anih kho\m pơplih mă rơnoh pơkă kiăng djơ\ hăng tơlơi pơđ^ kyar hro\m amăng kơnuk kơna, jing ngă tơnap biă kơ hơdôm boh tơring ]ar.

Lăi nao tơlơi hơmâo sit nik [ơi plơi pla, Ơi Nguyễn Minh Hoà, Jơnum min mơnuih [on sang să Mò Ó, tơring glông Đăk Krông, tơring ]ar Quảng Trị brơi thâo, să Mò Ó le\ sa amăng 8 boh să hmư\ hing amăng tơring ]ar Quảng Trị hơmâo ruah ngă pơgiong bruă man pơdong plơi pla phrâo.

Tơlơi bơngơt kơtang hloh le\, kiăng ngă tui rơnoh pơkă kiăng să hơmâo pơsit anăn plơi pla phrâo, samơ\ kiăng ngă tui rơnoh pơkă anai le\ tơnap biă mă. Ră anai, să kơnong dưi ngă 10/19 rơnoh pơkă đôc\.

Măng plơi pla hơmâo tơlơi pơplih, samơ\ pơplih gah rơngiao, kiăng hơmâo kơdrưh đôc\. Tơlơi hơdip ană plơi pla [ơi anai tơnap biă mă, trơnoh pơkă prăk pơhrui kơnong hơmâo 50% đôc\. Sang ano\ rin ră anai do\ 28% lơm anun tui rơnoh pơkă le\ kho\m gah yu\ 5%:

‘’Pơphun mơng să [ing gơmơi, yua dah să gơmơi le\ să phun ngă bruă man pơdong plơi pla phrâo, yua anun, apui lơtrik, sang hrăm anih anom hơmâo arăng pơ[ut ngă.

Hơdôm thun hlâo, mơng jơlan hơdră ‘’Yâo mơ-ak Quảng Trị’’, anih anom hơmâo ngă giong laih. Khă hnun, ană plơi ăt do\ rin đôc\, mut nao pơ sang ano\ ană plơi [u hơmâo hơget ôh, djru pơđ^ kyar bơwih [ong huă ăt aset mơn, ană plơi tơnap biă.

Yua anun, kâo pơmin, tơdah kiăng pơsit anăn plơi pla phrâo, blung hlâo le\ ta ngă hiưm pă kiăng ană plơi pơđ^ kyar bơwih [ong huă, hơmâo prăk pơhrui hơđong, lơm anun kah ta mơng pơmin nao bruă man pơdong plơi pla phrâo’’.

{u kơnong [ơi să Mò Ó, tơring glông Đăk Krông, tơring ]ar Quảng Trị đôc\ ôh mơ\ hơmâo lu să, tơring glông rin glăk bưp tơlơi anai.

{ơi să, yua gleh glar amăng bruă man pơdong plơi pla phrâo, hơdôm boh să juăt ngă giong rơnoh pơkă amu` ngă hlâo, kah hăng man pơdong ring bruă, anih anom, aka [u gơ`ăm nao bruă pơhrui prăk kăk, pơkra pơjing gơnam tam, sang ano\ rin, hơdôm rơnoh pơkă yôm phun mơng Jơlan hơdră man pơdong plơi pla phrâo le\ pơđ^ tơlơi hơdip mơng mơnuih [on sang [u hơmâo đing nao ôh.

Ơi Phạm Trọng Cường, Kơ-iăng khoa pơsir bruă mơnuih mơnam mơng {irô git gai pơ ala mơnuih [on sang pơsit: Sa, dua rơnoh pơkă pơđ^ tui, kah hăng: să [u hơmâo pô do\ amăng plơi ngă soh kơđi prong [udah să kho\m hơmâo 95% mơnuih blơi yua hră pơhlôm nua:

‘’Bruă [u dưi ngă tui jơlan hơdră mơnuih mă bruă kơnuk kơna djru pơđ^ kyar bơwih [ong huă – mơnuih mơnam brơi [uh rơđah jơlan hơdră anai hơmâo amăng hră pơ-ar đôc\, laih anun kiăng pel e\p bruă anai mơng mơnuih [on sang, tơlơi lăi glăi mơng ană plơi pla kơ bruă anai.

Lơm ba jơlan hơdră anai pơmut amăng tơlơi phiăn thun 2013 le\ jing tơlơi bơkơtoai prong biă, laih anun kiăng git gai ngă tui tơlơi kiăng, biă mă `u le\ hro\ trun mrô sang ano\ rin hăng plơi pla phrâo amăng rơnuk phrâo.

Rơđah biă mă yơh, kâo lăng tơlơi anai [u truh kih ôh. Lăi tui anun kah hăng rơgao đơi, yua dah tơlơi pơtô ngă bruă phrâo hơmâo mơng 2017, samơ\ sit nik brơi [uh, kiăng ju\ yap glăi abih bang’’.

Tui hăng tơlơi pơblang mơng ơi Phạm Hải Bình, ding kơna mơng Khul pơlir hơbit pơhaih rơđah mrô prăk, tơlơi pơgô| prong mơng gưl dlông truh pơ să le\ kho\m ngă giong bruă, yua dah anai le\ bruă kơđi ]ar jing [u hơmâo să pơpă ôh [u ngă tui.

Gưl anet hơmâo tơlơi git gai mơng gưl dlông le\ kho\m ngă giong bruă, hră pơ-ar lăi pơthâo klă [udah klă biă, [u hơmâo hră pơ-ar lăi nao tơlơi tơnap tap mơ\ plơi pla glăk bưp.

Kho\m kiăo tui hră pơ-ar yơh, yua anun hơdôm hră lăi pơthâo kơ Khoa moa pơ ala mơnuih [on sang lêng hiam klă soh. Ơi Phạm Hải Bình hơmâo tơlơi tơ`a ‘’Tơdah abih bang 63 boh tơring ]ar mơng să lăi pơthâo kơ tơring glông, tơring glông lăi pơthâo kơ tơring ]ar, tơring ]ar lăi pơthâo kơ kơnuk kơna le\ mrô soh glăi hơdôm pă?’’.

‘’{ing ta pơhrui prăk man pơdong plơi pla phrâo, lêng kơ hyu c\an mơng pơko\n. Pơhmutu [ơi să Vĩnh Sơn, rơbêh 200 klai prăk c\i ngă giong bruă man pơdong plơi pla phrâo le\ rơbêh 100 klai prăk le\ kơc\ăo bruă mơng World bank.

Ngă giong rơnoh pơkă plơi pla phrâo hăng prăk hyu c\an tui anun, boh than ba glăi lăng kơdrưh mơn? Prăk mơng kơnuk kơna ta aset biă, [u djơ\ prăk arăng tuh pơ alin ôh, laih anun ngă hiưm pă mơng dưi iâu pơthưr arăng djru prăk.

Tơlơi gum djru mơng neh met wa lêng djru ngă jơlan [udah ngă bruă anet đôc\, bơ djo\p bruă prong lêng hyu c\an mơng pơko\n soh.

Kâo lăng anai le\ tơlơi [u jing bruă, laih anun tơdah [ing ta [u lăng nao tơlơi sit nik laih anun [u pơplih le\ amra ba truh lu tơlơi [u jing pơko\n dong, hơmâo lu bruă ngă kơ kiăng hmư\ hing, kiăng arăng bơni đôc\, ngă gleh pran jua hăng prăk nôp jia mơng mơnuih [on sang đôc\’’.

Gir kho\m kiăng djơ\ hơnong pơkă plơi pla phrâo hăng hơdră ngă bruă [u djơ\ tu\  mơn le\ tơlơi [u klă, kiăng drưh đôc\ mơng tơlơi hơdip ră anai hă [u\? Anai le\ tơlơi tơ`a mơng [ing apăn bruă bơwih [ong huă Phạm Chi Lan laih anun jing tơlơi do\ pơmin mơng lu mơnuih mơn:

‘’{ing ta juăt lăi [ô| adung mơta amăng plơi pơplih phrâo. Tui anun, pơplih anăm [ô| adung mơta đôc\ hă pơplih amăng djo\p mơta tơlơi? {ing ta lêng lăng yôm gah rơngiao đôc\. Tơlơi sit nik plơi pla pơplih hiư\m pă?

Tơlơi anai ăt kho\m ngă rơđah dong. Kâo bơngơt biă kơ bruă arăng ngă kiăng kơdrưh đôc\, yua anun mrô đ^ biă, pơ anai hơdôm pluh amăng sa rơtuh, pơ adih hơdôm pluh amăng sa rơtuh, tum pơ[ut lăi pơhmư\ hăng gơnong dlông, mrô lăi pơhmư\ pơ kơnuk kơna hiam biă, samơ\ boh nik `u plơi pla pơplih phrâo biă hă aka’’.

Tơlơi lăi pơthâo lêng tum pơ[ut mrô hiam, samơ\ sit nik `u pơplih phrâo biă hă [u\? tơlơi tơ`a anai kiăng lăng glăi djơ\ hăng tơlơi hơmâo. Yua anun, bruă ngă giong rơnoh pơkă hơmâo năng ai `u 50% să djơ\ hơnong plơi pla phrâo amăng thun 2019 kiăng lăng hăng pơsit glăi.

Yua dah khă djơ\ hơnong plơi pla phrâo, samơ\ tơlơi hơdip mơng ană plơi pla ăt do\ lu tơlơi tơnap tap le\ bruă man pơdong plơi pla phrâo amra [u hơmâo tơlơi yôm hơget ôh.

                                                                         Siu H’Mai: Pô c\ih hăng pôr