VOV4.Jarai-Amăng hrơi mông hok mơak giăm hrơi ngă yang thun phrâo, [ong tết, djop plơi pla, ala [on, djơ\ bơyan ngă hmua pơdơi jor kơtor lu, abih bang jơnum jum dar tơpur apui.

 

Djop plơi pla ala [on amăng kual Dap kơdư dik dăk hok mơak prăp rơmet pưk sang đang hmua, jơlan glông, lan sang prăp lui ]ơkă mlam tơkuh thun phrâo kiăng rơnuk ngă sang, rơnang ngă hmua, plơi pla mơak mơai.

 

Ơi Y Bhiông Niê, juăt iâu ama H’Loan, pơ [on Ko\ Dhông, phường Tân Lợi, plơi prong {uôn Ma Thuôt, tơring ]ar Daklak, brơi thâo, sang ano\ gơ`u prăp lui laih ngă yang thun phrâo [ong têt sui mơ\ng anai sa blan baih, r^m ]ô, pha ra ba bruă, tơnă asơi anih kong tơpai truh kơ bruă e\p djuh ia pioh lui hơtu\k [a` tek mlam 30, tơkuh thun phrâo.

 

‘’Mơ\ng giăm têt, braih điơ\, tơpai ]eh anai hơmâo prăp lui laih dơ\ng mơ\ng hlâo.

 

Laih dơ\ng đing ale djrao, rơtă mơtah, hre\ te], hla pơtơi, hla kơnông hăng gơnam yua pơko\n prăp lui dơ\ng mơ\ng anai 5-6 hrơi laih.

 

Ta jao bruă kơ djop pô amăng sang ano\, r^m ]ô pha ra bơ bruă soh, pô nao koh pơ-ô koh pơ-ô kơ `u, pô blơi braih điơ\ le\ blơi braih điơ\, blơi rơtă mơtah laih anun prăp lui djop mơta, truh mông tơkuh thun phrâo do\ jum dar ]ơkă mlam thun phrâo mơak mơai’’.

 

Mơnuih [on sang plơi Bình Lợi, să }ư\ Mlan, tơring glông Ea Sup, tơring ]ar Daklak ăt glăk prăp lui bruă mă tal rơnu] thun sô pioh ]ơkă thun phrâo.

 

Thun laih rơgao, yua kơ ayuh hyiăng [u klă, bruă mă ngă hmua pla pơjing [u gêh gal đơi ôh, khă tơlơi hơdip mơda lu tơnap tap, samơ\ mơnuih [on sang ăt blơi prăp djop djel gơnam yua, mơnong [ong huă ]ơkă thun phrâo, têt mơak mơai trơi pơđao hăng thâo pơkrem.

 

Ơi Bế Văn Long, Khua git gai ping gah plơi Bình Lợi brơi thâo:

‘’Dơ\ng mơ\ng 10 mông mlăm, mơnuih [on sang nao mă bruă mơ\ng ataih glăi, blơi gơnam ngă yang thun phrâo, blơi [a` ke\o, gơnam yua amăng sang ano\.

 

Dơ\ng mơ\ng hrơi tal sa thun phrâo mùng một ngă yang mơnong mơnu\ hơtu\k le\ [u dưi kơ[ah ôh, laih anun [a` tek, pơkra mơnong mơsăm, mơnong k’uă anung h^’’.

 

 

Sang ano\ Ksor Glơi, do\ pơ plơi Jut 1, să Ia Dêr, tơring glông Ia Grai, Gialai glăk dik dăk prăp lui bruă pưk hmua, laih anun glăi prăp lui tơpai ]eh pioh ]ơkă têt thun phrâo.

 

‘’Abih bang sang ano\ amăng plơi prăp lui ]ơkă jum adơi ayong mơ\ng ataih je\ glăi mơak thun phrâo.

 

Mông anai bơ ră ruai mơak, pơpha tơlơi thâo mă bruă, pơdong pưk sang, bơwih [ong huă, hơdip mơda.

 

Giong anun, ta ăt hyu pơpu\ thun phrâo djop sang amăng plơi, kiăng bơwih [ng trơi pơđao, pơtrut pran jua mă bruă, ngă hmua ba yua boh thâo ia rơgơi pla kơphê, ngă hmua pơdai, rông mơnong.

 

Hơdôm hrơi anai, sang ano\ gơmơi prăp lui [a` ke\o, anung [a`, ngă tơpai ]eh, pioh tu\ jum phung wang adơi ayong rai pơpu\ thun phrâo kiăng hơmâo lu tơlơi mơak suaih pral, thun sô rơgao laih thun phrâo truh abih bang mơak soh’’.

 

Pơ plơi mơnuih sông kơtang hing ang đưm N’Trang Lơng, mơnuih [on sang djuai ania Mnông plơi Bu Nơ, să Quảng Tâm, tơring glông giăm guai dêh ]ar Tuy Đức, tơring ]ar Daknông ăt glăk dik dăk prăp lui ngă yang thun phrâo.

 

Ơi Điểu Vinh, khua plơi brơi thâo, yua do\ hrom hăng lu djuai ania adơi ayong pơko\n anun dưi hrăm nao rai tơdruă kơ tơlơi thâo thăi bơwih [ong huă, djă bong kjăp pran jua thâo gum pơgôp djuai ania kiăng trơi pơđao.

 

‘’Hrơi ngă yang thun phrâo, djuai ania Mnông gơmơi ming pơkra glăi pưk sang brơi hiam, blơi prăp sum ao phrâo kơ ană bă, blơi [a` ke\o, anung [a` tek mơak thun phrâo, sang ano\ jơngum do\ jum dar ]ang rơmang amăng thun phrâo tơlơi hơdip mơda trơi pơđao yâo mơak hloh.

 

{ơi [on Bu Nơ gơmơi, yua hơmâo adơi ayong Yuan rai do\ hrom, anun djuai ania Mnông ăt hrăm tui hơdră mă bruă, bơwih [ong huă.

 

Hlâo ană plơi juăt hyu wo\k rơbung, pe\ a`ăm glai, koh bơbung pơtơi hơtu\k [ong, [u hơmâo pơhrui glăi hơđong ôh.

 

Ră anai, gơmơi pơhrui glăi hơđong laih hơmâo kơphê, tiu anun plai [iă pơkă hăng hlâo’’.

                                   

Plơi Dă Knang, să Dă Knang, tơring glông Dam Rông, Lâm Đồng, mơnuih [on sang djuai ania K’Ho }il ăt rơmet set sang do\ ano\ [ong, blơi prăp lu mơta mơnong [ong huă, gơnam tam yua kiăng ]ơkă thun phrâo.

 

Ơi Kon Sơ Ha Tuy, Khua plơi Dă Knang, brơi thâo, hơmâo kơnuk kơna djru, mơnuih [on sang amăng plơi hơđong tơlơi hơdip mơda.

 

‘’Khă thun anai adai ayuh hyiăng [u gêh gal đơi ôh, bơbe] truh kơ bruă ngă hmua pơhrui glăi boh troh mơnuih [on sang samơ\ [u djơ\ yua kơ anun ôh ană plơi pla [u mơak hrom ]ơkă thun phrâo djuai ania ta.

 

Plơi Dă Knang mơnuih [on sang bơblih laih hơdră pơmin, hơdră mă bruă, boh nik `u [ing hlăk ai rơnuk anai, lu mơnuih thâo hră, djru hrom bruă pơđ^ kyar amăng să, plơi pla. Mơnuih [on sang ră anai, pơkơtưn nao rai mă bruă, wai pơgang tơlơi rơnuk rơnua plơi pla ala [on’’.

 

 

Thun hlâo, sa thun buă hăng tơlơi tơnap tap amăng bruă ngă hmua pla pơjing [ơi kual Dap kơdư, lơ\m adai ayuh hyiăng [u gêh gal ôh, hơnong mơboh [iă lu, nua đ^ trun.

 

Hơdôm hrơi rơgao, djop gưl anom bruă kơnuk kơna pơphun bruă mă djru tơlơi khăp pap kơ mơnuih [on sang [ong tết kiăng trơi pơđao.

                       

 

Prăp lui ngă yang thun phrâo Kỷ Hợi, khua mua să Đak Hring tơring glông Đak Hà, tơring ]ar Kontum hơmâo ako\ bruă djru tơlơi ngui ngor [ong têt kơ mơnuih [on sang, kiăng kơ djop sang ano\ dưi hơmâo tết mơak mơai soh.

 

Yă Y Nông, Kơ-iăng Khua să Đak Hring, brơi thâo, thun hlâo, să hơmâo tơlơi pơđ^ kyar lu biă mă, hơnong pơhrui glăi kơ ană plơi pla yap dưm dưm 28 klăk prăk.

 

Bruă pơjrao duăm ruă, pơtô hrăm jai hrơi pơđ^ tui; tơlơi pơhing phrâo hăng kơđi ]ar ăt hơđong:

 

 

‘’Să Đak Hring ako\ pơjing hơdră djru kơ djop plơi [ong têt, pơphun hrơi mơak  anung [a` tek ia mơtah kơ ană plơi.

 

Djop sang ano\ amăng plơi mơtam [u djơ\ hơjăn sang ano\ [un rin ôh, r^m sang tu\ mă dua anung [a` tek, dưm dưm hăng 100 rơbâo prăk. Plơi tơnap să pơphun tơlơi ngui ngor [ong têt hrom ană plơi.

 

Kơnong djru braih pơgang ư\ rơpa le\ r^m thun să hơmâo soh gơnam djru, sang ano\ [un rin 500 rơbâo prăk, giăm [un rin 250 rơbâo prăk pioh blơi [a` ke\o, gơnam yua [ong têt mơak mơai’’.

 

Kon Gang le\ să tơnap ap hloh [ơi tơring glông Đak Đoa, tơring ]ar Gialai. Să anai hơmâo rơbêh 80% mrô mơnuih [on sang djuai ania Bahnar, mrô sang ano\ [un rin truh kơ 45%.

 

Yă Lenh Kơ-iăng Khua wai lăng djop djuai ania mơnuih mơnam Việt Nam să Kon Gang brơi thâo, amăng bơyan tết anai, să hơmâo ju\ yap glăi hơdôm sang ano\ tơnap pioh ]ih anăn brơi kơnuk kơna djru, kiăng hơdôm sang ano\ hơmâo tơlơi gêh gal [ong têt ]ơkă thun phrâo.

 

‘’Hơmâo tơlơi gum djru mơ\ng ping gah să, r^m thun să hơmâo pơphun hyu ]uă hăng [ơk gơnam tết kơ mơnuih [on sang [un rin, sang ano\ tơnap tap.

 

Boh [iă `u sa boh sang ano\ tu\ mă sa gêt ]ai ia măm, hruh [ôt ngot, hră [ong. Să Kon Gang hơmâo 80% mrô mơnuih [on sang djuai ania Bahnar do\ glăi djuai ania Yuan, sa boh plơi Jarai.

 

Thun phrâo anai, kâo pơpu\ kơ mơnuih [on sang djop plơi pla hiam drơi jăn pran jua, mă bruă hơmâo boh tu\ yua lu, djop sang ano\ pơđ^ kyar, hrưn đ^ mă bruă lui rơmo\n ako\n rin hơđong kjăp’’.

 

Să N’Thol Hạ, tơring glông Đức Trọng, Lâm Đồng hơmâo rơbêh 1.900 boh sang ano\ hăng 8000 ]ô mơnuih, lêng kơ djuai ania K’Ho soh.

 

Yua thâo bơblih hơdră mă brưa, tơlơi pơmin phrâo, laih dơ\ng hơmâo tơlơi djru mơ\ng ping gah, kơnuk kơna, anun tơlơi hơdip mơda mơnuih [on sang pơ anai pơđ^ kyar laih.

 

Đơ đam să hơmâo 400 ektar hmua, ngă tui mơne] phrâo ia rơgơi.

 

Thun hlâo, pơkă dưm dưm să N’Thol Hạ pơhrui glăi 153 klăk prăk lơ\m sa ektar, hơnong pơhrui glăi r^m ako\ mơnuih sa ]ô sa thun 47 klăk prăk.

 

Tui hăng ơi K’Sói, Khua să N’Thol Hạ, khă tơlơi hơdip mơda mơnuih [on sang đ^ đăi [iă laih samơ\ ăt do\ 55 boh sang ano\ [un rin.

 

Bơyan tết anai, gong gai kơnuk kơna ăt djru kơ mơnuih [on sang hơmâo gơnam [ong huă ]ơkă thun phrâo mơak.

 

‘’Mrô sang ano\ [un rin le\ mơnuih djuai ania [iă amăng să N’Thol Hạ hơdôm thun rơgao hro\ laih, rơngiao kơ kơnuk kơna djru r^m thun, khua mua să ăt jak iâu anom bruă s^ mơdrô djru ba tết trơi pơđao kơ mơnuih [un rin. {u lui kơ sang ano\ pơpă ư\ rơpa ôh amăng bơyan têt, boh nik `u sang ano\ mơnuih djuai ania [iă kơ[ah mơnong [ong huă, kiăng ]ơkă thun phrâo mơak mơai’’.

 

Thuận An le\ să giăm guai dêh ]ar [ơi tơring glông Dak Mil, Daknông.

 

Hơdôm hrơi hăng anai, giăm têt, hrom hăng tơlơi djru mơ\ng Ping gah hăng kơnuk kơna, [ơk gơnam kơ sang ano\ hơmâo kơnuk kơna djru, [ing tơhan pơgang guai dêh ]ar ăt pơphun hyu ]uă jơmư, tơ`a bla, pơtrut pran jua sang ano\ tơnap tap.

 

Djop plơi pla lêng kơ djru prăk blơi gơnam mơak thun phrâo hrom hơbit, ngui ngor amăng mlăm ]ơkă thun phrâo, kiăng mơnuih [on sang mơak hrom, hrưn đ^ mă bruă tu\ yua hloh amăng thun phrâo.

 

Ơi Y Bling Jing, Khua git gai ping gah plơi Bu Dak, să Thuận An brơi thâo, mlam tơkuh thun phrâo, mơnuih [on sang pơtum pơ sang jơnum plơi pioh rom apui djuh ]uh apui arôk ngui ngor adoh suang, atông ]ing, ]ơkă thun phrâo Kỷ Hợi.

 

‘Hơmâo tơlơi djru mơ\ng ping gah hăng kơnuk kơna, plơi gơmơi pơđ^ kyar hloh. Kâo ngă khua git gai ping gah plơi ăt khom ba jơlan hlâo ngă tui tơlơi pơtrun.

 

Ră anai, jơlan glông nao rai, hre\ apui lơtrik dêh ]ar djop sang pơke\ yua laih. Hơdôm hrơi jơnum prong dêh ]ar, boh nik `u amăng hrơi ngă têt thun phrâo mơnuih [on sang mơak biă mă.

 

Mơnuih [on sang pơtum [ơi sang jơnum plơi, ngui ngor adoh suang, pioh ]ơkă thun phrâo. }ang thun phrâo anai, mơnuih [on sang bơwih [ong huă pơđ^ kyar hloh’’.

 

Hơdră man pơdong plơi pla phrâo djru kơ lu plơi pla mơnuih [on sang, lu să kual Dap kơdư bơblih phrâo laih, jơlan glông, pưk sang, anih mă bruă hăng tơlơi pơmin mă bruă.

 

Ayong Vi, do\ pơ plơi Brêp, să Đak Djrăng, tơring glông Mang Yang, tơring ]ar Gialai, brơi thâo, amăng thun phrâo mơnuih [on sang ăt amra gir run mă bruă bơwih [ong huă, djru mă bruă hăng gum pơgôp djuai ania man pơdong plơi pla phrâo pơđ^ kyar.

 

‘’Hơmâo tơlơi djru mơ\ng kơnuk kơna tuh pơ alin kơ să Đak Djrăng ako\ pơdong plơi pla phrâo, jơlan glông nao rai, plơi pla lêng kơ tuh go\ drong simăng soh, man pơdong sang rung hiam, tơlơi hơdip mơda hơđong laih. Kâo [uh plơi pla bơblih lu.

 

Thun phrâo anai, mơnuih [on sang gir hloh mă bruă bơwih [ong huă gum pơgôp nao rai kiăng tơlơi hơdip pơđ^ kyar hloh.

 

Têt anai mơnuih [on sang mơak thun phrâo, hơmâo khua mua amăng să djru, pơphun ngui ngor [ơi sang rung plơi, sang ano\ hlơi lêng kơ [ong têt soh.

 

Thun phrâo pơpu\ kơ ană plơi pla djop anih amăng dêh ]ar hiam drơi jăn, mă bruă bơwih [ong pơđ^ kyar’’.

 

Siu H’Mai-Nay Jek: Pô ]ih hăng pôr