VOV4.Jarai - Kual Tong krah – C|ư\ Siăng hơmâo lu tơlơi gêh gal pơđ^ kyar bruă tuai c\uă ngui. Amăng lu thun rơgao, hơdôm boh tơring ]ar hlong nao ngă hro\m c\i pơđ^ kyar bruă tuai hyu c\uă ngui, ngă pơhưc\ kơtang hloh hơdôm anih hyu ngui amăng tơring ]ar hăng amăng kual.

Khă hnun, bruă tuai c\uă ngui kual anai pơđ^ kyar aka [u lăp hăng tơlơi hơmâo, tơlơi gêh gal ôh. Hơdôm boh tơring ]ar, plơi prong amăng kual Tong krah – C|ư\ Siăng glăk e\p hơdră pơplih phrâo anih anom tuai c\uă ngui, pơkra rai lu gơnam bơwih brơi tuai c\uă ngui, c\i pơđ^ kyar ta`, hơđong kjăp.

Kual Tong krah – C|ư\ Siăng hơmâo 19 boh tơring ]ar, plơi prong hăng đơ đam lo\n giăm 152 rơbâo km2, mrô mơnuih rơbêh 24 klăk c\ô mơnuih.

Kual anai, hơmâo lu anih anom c\i bơwih brơi kơ tuai c\uă lăng, hăng lu anih anom hiam, hơmâo gru grua boh thâo mơng đưm hlâo. Abih bang kual ră anai hơmâo 12 boh tơdron rơdêh por, hăng 5 boh tơdron rơdêh por jar kmar; 10 boh tơdrun tum păn [ơi hang ia rơs^ dong mrô sa.

Anai le\ anih pơ[ut 14 mơta gru grua boh thâo hơmâo rong lo\n tơnah pơsit hăng 40 anih gru đưm yôm hloh…Thun 2018, abih tih mrô ruai rai c\uă ngui [ơi kual Tong krah – C|ư\ Siăng hơmâo năng ai `u 56 klăk c\ô mơnuih, dưm dưm 60% mrô tuai mơng dêh ]ar ta; samơ\, prăk pơhrui glăi kơnong giăm 19% đôc\ pơhmu hăng tar [ar dêh ]ar ta.

Ơi Nguyễn Đức Chính, Khoa Jơnum min mơnuih [on sang tơring ]ar Quảng Trị lăi, bruă tuai c\uă ngui amăng kual anai aka [u pơlir, pơtruh nao rai ôh:

‘’Sa amăng hơdôm tơlơi tơdu biă mă le\ pơlir hơbit nao rai amăng kual. Tơring ]ar Quảng Trị do\ kơplah wah Quảng Bình hăng Thừa Thiên – Huế, anai le\ anih hơmâo gru grua boh thâo, anih anom c\ư\ siăng kriăng pơtao hmư\ hing biă.

Samơ\ tơlơi pơlir hơbit aka [u tui hăng [ing khoa wai lăng kiăng ôh. Bruă pơlir hơbit pơđ^ kyar tuai c\uă ngui kơplah wah hơdôm boh tơring ]ar hăng kơplah wah anom bơwih [ong amăng kual kjăp phik laih anun gơgrong bruă nao rai le\ bruă tuai c\uă ngui amăng kual Trong krah – C|ư\ Siăng amra pơđ^ kyar kơtang hloh’’.

Anih tuai c\uă ngui gru grua đưm [ơi Huế ngă pơhưc\ tuai rai ngui na nao

Bruă tuai hyu c\uă ngui mơng kual Tong krah – C|ư\ Siăng hơmâo kah pơpha jing 3 kual: Pơngo\ tong krah, Dơnung tong krah hăng C|ư\ Siăng. Kual anai hơmâo anih c\uă ngui hmư\ hing yôm kah hăng Quảng Bình, Huế, Đà Nẵng, Hội An, Nha Trang, Phan Thiết, Đà Lạt…

Mrô tuai rai c\uă ngui pơ anai lu biă mă, samơ\ [u dưm knar ôh, aka [u ngă pơhưc\ [ing tuai c\uă ngui pơdrong sah ôh; Anih anom aka [u dưm knar mơn, bruă pơke\ hro\m pơđ^ kyar do\ tơdu, biă mă `u le\ bruă ngă hro\m pơkra gơnam pơsit anăn kual c\uă ngui.

Ơi Lê Quang Tùng, Kơ-iăng khoa Ding jum boh thâo gru grua, pơkjăp drơi jăn hăng tuai c\uă ngui lăi, pơđ^ kyar bruă c\uă ngui [ơi kual anai aka [u dưm knar:

‘’Ră anai, [ơi kual Tong krah, bruă hyu c\uă ngui đ^ kyar aka [u dưm knar, hơmâo mơn hơdôm boh tơring ]ar, [on prong đ^ kyar kah hăng: Đà Nẵng, Huế, Quảng Nam, Nha Trang, Khánh Hoà…

Samơ\ ăt hơmâo mơn anih ră anai bruă c\uă ngui glăk hơmâo tơlơi gêh gal, kiăng hơmâo hơdră pơđ^ kyar, amăng anun pơđ^ kyar mơnuih mă bruă rơgơi.

{ơi anai, [ing gơmơi pơmin, pôr pơhing, jak iâu arăng tuh pơ alin bruă tuai c\uă ngui mơng hơdôm boh tơring ]ar le\ yôm biă mă, amăng anun pôr pơhing, pơdah rup amăng kual ăt jing bruă ngă gal kiăng pơđ^ kyar amăng thun blan pơ anăp’’.

Bruă tuai c\uă ngui kual Tong krah – C|ư\ Siăng glăk bưp lu tơlơi gleh tơnap, kah hăng gơnam s^ kơ tuai c\uă ngui kơplah wah hơdôm boh tơring ]ar karơkăi, [u hơmâo ano\ phara ôh; tuai c\uă ngui kơnong nao pơdơi pơdă, mơnơi ia rơs^, c\uă lăng anih anom hăng [ong mơ`um đôc\, aka [u hơmâo tơlơi ngui ngor bơdjơ\ nao gru brua mơng rim kual. Bruă mă mơng hơdôm tour c\uă ngui aka [u dlăm, hrơi tuai do\ đih glăi aset đôc\.

Nai prin tha ơi Trần Đình Thiên, Khoa hơđăp Anom bơwih [ong huă Việt Nam pơsit: tơlơi gêh gal amăng bruă tuai c\uă ngui mơng kual Tong krah hăng C|ư\ Siăng prong biă mă, samơ\ aka [u ngă hro\m kjăp phik ôh:

‘’Kual Tong krah – C|ư\ Siăng klă hloh le\ pơtruh nao rai, samơ\ ră anai drơi pơ nao đôc\. Bruă d raih daih mơng rim tơring ]ar le\ hơmâo anih tuai c\uă ngui hiam đôc\, tui anun [u djơ\ pơđ^ kyar tuai c\uă ngui abih bang ôh.

Kơtoai hang ia rơs^ kual Tong krah hiam biă mă, samơ\ lo\n [u rơhaih ôh, kơnong hơmâo mơng 300 truh 400 met đôc\. Đà Nẵng le\ gru hmư\ hing pơđ^ kyar tuai c\uă ngui samơ\ aka [u hơmâo anih brơi tuai đih pơdơi, ngui ngor mlăm ôh.

Tui anun, [u ngui ngor ôh lơm mlă, mlăm đih pit, tơhrơi ngui, tui anun prăk [u thâo abih ôh’’.

Đ^ pơhiăp [ơi mông Jơnum pơđ^ kyar tuai c\uă ngui kual Tong krah – C|ư\ Siăng phrâo pơphun [ơi plơi prong Huế, Khoa dêh ]ar ta ơi Nguyễn Xuân Phúc kiăng anom bruă tuai c\uă ngui ngă hiư\m pă kiăng tuai rai c\uă ngui pơ Việt Nam lu hloh, do\ glăi sui hloh, prai prăk lu hloh; ngă hiư\m pă kiăng tuai ră ruai glăi sang ano\, gơyut gơyâo `u lơm rai pơ Việt Nam mơ-ak, pơhưc\ pran jua.

Khoa dêh ]ar ta lăi ‘’bruă s^ pơmă kơ tuai’’ ăt hơmâo lu mơn, bruă arăng dui hyu gơnam s^ kơtoai jơlan, bruă arăng plec\ [lor kơ tuai…ăt do\ hơmâo lu mơn, ngă sat biă kơ bruă tuai c\uă ngui.

Khoa dêh ]ar ta git gai hơdôm tơring glông, [on prong ako\ pơjing rup ană mơnuih, mơnuih mă bruă bơwih brơi tuai c\uă ngui mơ-ak, jê| giăm; hơdôm anom bơwih [ong kiăng pơ[uh rup hiam mơng lo\n ia ta:

‘’Hơdôm boh tơring ]ar kiăng lăng glăi, ngă rơđah glăi bruă c\uă ngui [ing ta ră anai [ing ta mă yua djơ\ lăp, tu\ yua mơn hă aka? Hro\m hăng anun, kho\m kiăng ju\ yap, kah pơpha, dưm dăp mơng anet truh prong, laih anun pơphun bruă mă yua tơlơi hơmâo kah hăng lo\n tơnah, c\ư\ siăng kriăng pơtao bơwih brơi tuai c\uă ngui.

Kiăng mă glăi abih anih anom jao brơi arăng tuh pơ alin, samơ\ [ing gơ`u [u ngă, [udah [u mă yua, mă yua [u klă, ngă răm rai h^’’.

Amăng hơdôm thun rơgao, bruă tuai c\uă ngui [ơi kual Tong krah – C|ư\ Siăng hơmâo lu tơlơi pơplih phrâo, amăng bruă ngă pơhưc\ tuai rai ngui pơ anai.

Khă hnun, kiăng bruă tuai hyu c\uă ngui pơđ^ kyar djơ\ lăp hăng tơlơi hơmâo hơđăp, kual anai kiăng pơkra lu gơnam bơwih brơi kơ tuai c\uă ngui, ngă klă hloh [ơi anih arăng nao ngui, pơtruh nao rai, pơke\ hro\m amăng kual, man pơdong anih pơđ^ kyar bruă tuai uă ngui. Hơdôm boh tơring ]ar kual Tong krah – C|ư\ Siăng gum hro\m pơđ^ kyar ta` samơ\ kjăp.

                                                              Siu H’Mai: Pô c\ih hăng pôr