VOV4.Jarai - Amăng hơdôm thun rơgao, gơnang kơ lăi pơthâo ngă tui klă bôh pia “Puih kơđông sang, guai lon ia plơi pla, neh wa djop djuai ania adơi ayong kian pruai” hăng “Hmư\ m[s lăi, lăi m[s hluh, ngă m[s hmư\ tui”, khul ling tơhan pơgang guai dêh ]ar tơring ]ar Kontum giăm m[s na nao, gir run pơsur m[s sut lui lu phiăn juăt sô hơđăp [u hmâo bôh tu\ yua, djru pơgang hăng ngă tui hơdôm bôh yôm bôh thâo phiăn juăt klă hiam mơng neh wa djuai ania [ia\ [ơi 2 glông jơlan guai hăng dêh ]ar Lao hăng dêh ]ar Kur.

            Tơring ]ar Kontum hmâo jơlan guai dêh ]ar ataih rơbêh kơ 280 km giăm hăng dêh ]ar Lao hăng Kur.

{ơi glông guai hmâo 101 bôh plơi gah 13 bôh să mơng 4 tơring glông hăng 21 djuai ania adơi ayong do# hơd^p hrom, amăng anun mrô neh wa djuai ania [ia\ hmâo 90%.

Amăng thun 1991, lom tơring ]ar Kontum phrâo pơdo\ng glăi anom bruă kah đuăi mơng tơring ]ar Gialai – Kontum hơđăp, amăng kual neh wa djuai ania [ia\ [ơi kual guai lon ia do# hmâo lu phiăn juăt sô hơđăp [u hmâo bôh tu\ yua ngă gun tơlơi hrưn đ^ mơng hrim ]ô mơnuih hăng khul mơnuih rơđah biă `u kah hăng phiăn juăt yôl mơnuih djai hăng dlông mơng djuai ania Jeh – Triêng pơ\ să Đak Long, tơring glông Đak Glei [u dah plơi hmâo mơnuih rơngiă kom 10 hrơi [u mut amăng dlai, [u nao bơwih [ong pơ\ anih ataih… .

{ơi anăp bôh nik anun, hơdôm rơnuk [ing apăn bruă tơhan, ling tơhan pơgang guai dêh ]ar tơring ]ar Kontum pơsit pran jua khom djru m[s sut lui phiăn juăt [u klă anun, ba bơnga] Tơlơi pơtrun pơsit mrô 5, tal 8 mơng Ping gah kơ pơdo\ng hăng đ^ kyar bôh thâo đưm dêh ]ar Việt Nam pơ plih phrâo, djă jă gru grua djuai ania truh hăng hrim bôh plơi pla.

Thượng tá Nguyễn Bá Hưng, Kơ-iăng khoa apăn bruă kơđi ]ar, Ling tơhan pơgang guai dêh ]ar tơring ]ar Kontum brơi thâo:

            “{ing gơmơi ngă klă bruă hyu pơhing pơsur m[s djă pioh hăng ngă tui hơdôm noa yôm bôh thâo mơng djuai ania.

Hrom hăng anun sut lui hơdôm phiăn juăt [u klă hiam.

{ing gơmơi pơsit le\ bruă hyu pơsur m[s djă pioh, ngă tui hơdôm noa yôm gru grua phiăn juăt mơng djuai ania, pơdo\ng plơi pla [ơi guai dêh ]ar jing gru rơđah bôh thâo kual guai dêh ]ar ăt djru mơn bruă wai lăng pơgang kơja\p pô rơnuk rơnoa [ơi guai lon ia.”

            Hăng jơlan gah “Hmư\ m[s lăi, lăi m[s hluh, ngă m[s hmư\ tui”, hơdôm rơnuk khoa apăn bruă tơhan, [ing ling tơhan pơgang guai dêh ]ar tơring ]ar Kontum hmâo gum hơgo#p pran, hơgo#p jua prong biă amăng bruă sut lui hơdôm phiăn juăt [u klă hiam do# glăi sui thun hăng anai amăng tơlơi hơd^p mơda mơng neh wa djuai ania [ia\ [ơi kual guai dêh ]ar, kah hăng: phiăn am^ djai dor tom ană nge phrâo tơkeng; truh hrơi tơkeng pô am^ khom tơbiă mơng plơi; sut lui tơlơi [uan [u rông rơmô mơng djuai ania Rơ Mâm pơ\ plơi Le, să Măng Mrai, tơring glông Sa Thầy; phiăn pơdo\ng plơi [ơi anai [ia\ pơ\ dih [ia\ mơng djuai ania Brâu pơ\ plơi Đak Mế, să Bờ Y, tơring glông Ngọc Hồi…

            Lăng glăi hrơi blan rơgao, Trung tá Lê Hữu Thiên, Khoa hơđăp puih kơđông pơgang guai dêh ]ar [ơi Đak Long brơi thâo, sa amăng hơdôm bruă dưi [ơi jơlan bôh thâo mơng mơnuih apăn bruă tơhan, [ing ling tơhan le\ djru djuai ania Jeh – Triêng [ơi să Đak Long, tơring glông Đak Glei sut lui phiăn juăt yôl mơnuih djai hăng dlông do# glăi hơdôm rơtuh thun hăng anai.

Phiăn juăt anai [u djơ\ kơnong kơ rơngiă prak pran, hrơi mông mơng m[s ôh mơ\ do# ngă hu^ rơhyưt kơ rơhuông adai lon mơnai dong, biă `u hăng mơnuih djai hmâo tơlơi duam ruă tưp.

{ơi anăp bôh nik anai, Ling tơhan pơgang guai dêh ]ar [ơi Puih kơđông Đak Long gum hrom hăng gưl Ping gah, gong gai pơsit sut lui phiăn juăt anai. Trung tá Lê Hữu Thiên, lăi:

            “Hơdôm rơnuk [ing apăn bruă tơhan, [ing ling tơhan mơng Puih kơđông pơgang guai pơ\ Đak Long hyu pơsur hơdôm bôh sang ano# juăt ba mơnuih djai amăng sang ano#  nao yôl hăng dlông.

Mơng bruă hyu lăi pơthâo pơsur hơdôm bôh sang ano# gơ`u mơng thâo rơđah. Mơng hơdôm thun 1990 truh ră anai [ơi să Đak Long abih laih tơlơi hmâo mơnuih djai amăng sang ano# ba nao yôl hăng dlông.”

            Hrom hrom hăng bruă hyu lăi pơhing, pơsur m[s hro\ trun phiăn juăt sô hơđăp, mơnuih apăn bruă tơhan, [ing ling tơhan pơgang guai dêh ]ar tơring ]ar Kontum do# gum hrom hăng gơnong bruă bôh thâo [ơi anai djru gum, pơsit jơlan gah kơ gong gai, khul gru\p hăng m[s gum pran hrom pioh djă lui, pơgang ba ăt kah hăng ngă tui hơdôm noa yôm bôh thâo phiăn juăt klă hiam mơ\ rơđah biă `u le\ hơdôm tơlơi jơnum ngui, ngă yang, kah hăng: huă asơi hle, mơ-ak Sang rông phrâo, jơnum ngui atông ]ing hơgor, suang…

Mă tu\ tơlơi hiam, lui h^ tơlơi sat, hăng hơdôm phiăn juăt klă hiam samơ\ soh hăng tơlơi phiăn kơnuk kơna mă yua ră anai, [ing apăn bruă tơhan, ling tơhan pơgang guai dêh ]ar tơring ]ar Kontum e\p jơlan pơsir kiăng gal hloh amăng tơlơi phiăn juăt.

Tơlơi du\ djuh [uan hlâo jing rơkơi bơnai mơng  bơnai dra djuai ania Jeh – Triêng le\ sa bơhmu tu `u.

            Giăm truh thun tơdăm dra, kiăng dưi do# rơkơi, [ing bơnai dra Jeh – Triêng khom hyu dlai blah djuh hmâo mơng 100 truh kơ 200 ro djuh kiăng pơdah hăng [ing tơdăm kơ tơlơi [ăt bruă, pran gơgrong mơng pô.

Anai le\ gru hiam bôh thâo đưm, samơ\ lăng glăi tui hăng bruă wai lăng, pơgang dlai le\ soh hăng phiăn wai lăng dlai klô.

{ơi anăp tơlơi anai, ling tơhan Pơgang guai lon ia tơring ]ar Kontum gum hrom hăng gưl ping gah, gong gai, khul gru\p [ơi anai pơsur hro\ trun mrô djuh hăng pơ ala nao kơ djuh dlai hăng djuh phun bôh bơr.

{uh ling tơhan pơgang guai lon ia lăi djơ\, m[s tu\ ư hrom ba bôh yôm anai mu\t amăng tơlơi pơkôl pioh ngă tui.

Gơnang kơ anun, amăng tơlơi pơdo# rơkơi bơnai mơng djuai ania Jeh – Triêng hrơi anai, [ing bơnai dra ăt hmâo djuh brơi kơ sang rơkơi mơ\ [u ngă soh phiăn kơnuk kơna pơkă.

Amăng hrơi mơ-ak hloh mơng tơlơi hơd^p pô, Y Vy, sang `u pơ\ să Đak Dục, tơring glông Ngọc Hồi hmâo lăi tui anai:

            “Hlâo dih amai kâo, am^ kâo, yă kâo dleh glar biă khom hyu dlai blah djuh ba glăi kơ sang rơkơi.

Dong mơng hrơi ling tơhan hyu lăi pơhing mă djuh phun bôh bơr pioh ngă tui phiăn juăt laih anun dưi djă pioh dlai klô đ^ kyar bơwih [ong huă. Adơi amai mơ-ak biă hăng do\ng yua bruă anai.”

            Găn rơgao lu thun gir run, sit nik lăng anai “Puih kơđông sang, guai lon ia plơi pla, neh wa djop djuai ania adơi ayong kian pruai” hăng “Hmư\ m[s lăi, lăi m[s hluh, ngă m[s hmư\ tui”, hơdôm rơnuk khoa apăn bruă tơhan, [ing ling tơhan pơgang guai dêh ]ar tơring ]ar Kontum hrom hrom hăng bruă pơsur m[s djop djuai ania [ia\ [ơi kual guai dêh ]ar sut lui lu phiăn juăt [u hmâo yua, ăt djru prong laih mơn amăng bruă djru neh wa djă pioh hơdôm rơtuh ring ]ing hơgor, gong bro#; pơsur pok anih pơtô glăi atông ]ing hơgor, pe\ gong bro#, adôh suang, pơkra gong bro# djuai ania; djru pran hrom pơdo\ng 30 bôh plơi djă pioh phiăn juăt klă hiam, 20 kual m[s do# pơplih phrâo hăng giăm 5.000 bôh sang ano# ta#u yâu pơjing jơlan pơgang abih bang m[s [ơi ako# lon ia.

                                                                        Siu H’ Prăk: Pô ]ih hăng pôr