VOV4.Jarai - Kual C|ư\ Siăng hơmâo năng ai `u 2 klăk ektar lo\n drơ\t mriah bazan laih anun hơmâo hơjan klă ngă hiam. Anai le\ tơlơi gêh gal prong biă kiăng bruă tơju\ pla pơđ^ kyar laih anun gum pơgôp kơ bruă ngă hmua dêh ]ar ta lăi hơjăn hăng tơlơi bơwih [ong dêh ]ar ta lăi hro\m.

Khă tui anun, samơ\ hơdôm thun rơgao, bruă ngă hmua [ơi kual C|ư\ Siăng bưp lu tơlơi tơnap tap. Hơdôm djuai phun pla hlâo adih arăng pơsit ba jơlan hlâo ngă phun tơdu\ bơwih [ong kah hăng tiu, kơphê, boh `ong hăng kơsu [u tu\ yua đơi dong tah, đa ngă huac\ prăk, bơwih [ong lup abih.

Tui anun, tơlơi kơđai glăi anai hơmâo mơng hơpă? Laih anun ngă hiưm pă kiăng mă yua klă hơdôm blah đang ngă hmua hiam hơdôm klăk ektar anai? Tơlơi c\i lu c\răn: ‘’Ju\ yap ngă hiưm pă kiăng lo\n mriah bazan prong krên dên [ơi kual C|ư\ Siăng hơmâo ngă tu\ yua’’ amra ngă rơđah tơlơi anai.

http://vov4.vov.vn/jarai/chuyen-muc/toloi-ju-yap-bo-wih-ong-hua-tu-yua-oi-lon-drot-mriah-bazan-prong-kren-den-oi-ku-c145-291916.aspx

Tơlơi c\ih c\răn 1: Tơlơi kơđai glăi le\ mơnuih ngă hmua dong hnưh [ơi lo\n hiam

Amăng lu thun rơgao, hơdôm djuai phun pla kah hăng kơphê, tiu, bih `ông, kơsu…le\ phun pla hơmâo tơring ]ar kual C|ư\ Siăng lăng kah hăng djuai phun pla ngă ako\ hơmâo pla lu [ơi lo\n drơ\t mriah bazan. Khă hnun, ră anai, abih bang djuai phun pla anai nua trun tui.

Tap năng hơmâo lu sang ano\ jing dong hnưh wưh tơlơi kơ arăng yua pla hơdôm djuai phun anai. Tơlơi c\ih c\răn sa hơmâo anăn: ‘’Tơlơi kơđai glăi le\ mơnuih ngă hmua dong hnưh [ơi lo\n bazan hiam’’.

Dêh ]ar ta hơmâo năng ai `u 3 klăk ektar lo\n drơ\t mriah bazan, amăng anun kual C|ư\ Siăng hơmâo 2 klăk ektar. Anai le\ djuai lo\n huăi mơsăm, lo\n kơpal, lo\n mơnai hiam, dưi pla lu djuai phun pla yôm. Yua tui anun yơh, hơdôm thun rơgao, hơdôm djuai phun kah hăng kơphê, tiu, kơsu hơmâo pla lu, c\ang rơmang pơhrui glăi prăk kăk lu.

Ră anai, lo\n ngă kơphê [ơi kual C|ư\ Siăng hơmâo năng ai `u 630.000 ektar, kơsu 250.000 ektar, tiu hơmâo hơdôm rơtuh ektar…Anai le\ hơdôm djuai phun pla sui thun, kho\m pla, tuh pơ alin, wai lăng lu thun kah mơng dưi pe\ pơhrui glăi.

Khă hnun “pơdjuai phun truh hrơi [ong boh yơh” lu mơnuih kho\m drôm h^ yua nua hơdôm mơta gơnam kah hăng tiu, kơtăk kơsu trun, pơkra gơnam s^ mdrô huac\ prăk, dong hnưh lu.

Hlâo adih hơmâo arăng lăng kah hăng “mah ko\” samơ\ nua kơtăk kơsu trun mơng 120 klăk prăk/tơn do\ glăi 28-30 klăk prăk/tơn (aset hloh kơ nua gơnam pơkra giong) jing ngă kơ [u kơnong hơdôm boh sang ano\ pla kơsu drôm h^ đôc\ ôh mơ\ hơdôm boh kông ti hơmâo anih pla kơsu prong kho\m pơhro\ trun mrô đang ngă kơsu.

Hơdôm boh sang ano\ do\ gir pla kơsu ră anai tơnap tap biă mă. Ơi Đặng Thanh Tuế, do\ [ơi thôn 3, să Ia Nhin, tơring glông C|ư\ Pah, Gialai brơi thâo, thun 2005, hơmâo tơlơi djru mơng kơc\ăo bruă pơjing lu gơnam mơng hmua, `u c\an prăk mơng sang prăk pioh pla 5 ektar kơsu.

Amăng dua thun blung a kuah kơtăk, hơmâo [ong lơi, dưi dăi [iă. Truh ră anai, nua kơsu trun, prăk pơhrui glăi [u djo\p c\i tuh pơ alin ngă hiam phun pla. Đang kơsu yơh `u pơmin djru kơ sang ano\ `u pơplih tơlơi hơdip, ră anai jing hnưh [u thâo pơsir:

“Lơ\m nua kơsu trun, neh met wa bưp tơlơi tơnap hloh le\ prăk tuh pơ alin, [u hơmâo prăk c\i pla glăi, rông phun pla. Tal dua dong, tơlơi hơdip jai hrơi tơnap. Mơng tơlơi tơnap anun, rơkâo đ^ khua mua kơsem min brơi pơhrơ\i hrơi tla hnưh mơng hơđăp, dua le\ brơi pran prăk mă kơmlai aset c\i tuh pơ alin ngă hmua. Tal tlâo, rơkâo đ^ kơnuk kơna ta sem lăng e\p anih blơi gơnam mơng neh met wa”.

Nua kơsu trun kơtang mơng thun 2013 laih, trun kơtang biă mă laih anun aka [u đ^ glăi ôh. Mơng 6 thun hlâo adih laih, lu sang ano\ lơ\m drôm h^ phun kơsu pơmin c\i pla kơphê dong kiăng hơmâo prăk pơhrui hơđong [iă.

Samơ\, phun kơphê hai ăt hơmâo lu tơlơi tơnap mơn. Sang ano\ yă H’Nhung Ayun do\ [ơi plơi C|uôr Dăng B, să C|uôr Dăng, tơring glông C|ư\ M’gar, tơring ]ar Daklak hơmâo pla 1 ektar kơphê, amăng anun hơmâo rơbêh 6 ar glăk pe\ boh laih.

Thun hlâo, đang anai pơhrui glăi 1,6 tơn kơphê krô, s^ hơmâo 37 rơbâo prăk/kg. kah h^ prăk tuh pơ alin, blơi hnun hnai, sang ano\ `u do\ glăi 30 klăk prăk. Samơ\ djơ\ bơyan lo\n adai [u lăp, kơphê [u mơboh dong, nua trun tui mơn:

“Thun anai, mrô kơphê sang ano\ gơmơi aset biă pơhmu hăng thun hlâo, hơmâo năng ai `u 8 tạ đôc\, lơ\m anun nua kơphê ăt rơgêh hloh kơ thun hlâo mơn. Ră anai, [ing gơmơi lăng tui nua pơkă [ơi anih s^ mdrô ăt hơmâo 34 rơbâo prăk/kg đôc\. Kơphê [u mơboh, nua rơgêh tui anai sang ano\ gơmơi rơngiă prăk yơh; prăk kmơk pruai, prăk apah arăng ngă kơphê amăng bơyan tơdơi dong [u hơmâo dong tah”.

Kual C|ư\ Siăng rơngiă 30 thun kah mơng jing kual pla tiu hmư\ hing mơng dêh ]ar ta hăng lo\n ia tac\ rơngiao. Khă hnun, [ơi mông anai, hơdôm anih arăng iâu pơhmu “Pơsat tiu” jai hrơi hơmâo lu tui, hơdôm đang tiu phun `u sat biă, tơkrao kơ phun yua arăng pơklaih lui, hơdôm đang tiu djai krô, hơdôm plơi pla đưm hlâo hmư\ hing ngă tiu [u hơmâo pô do\ glăi amăng plơi dong tah yua nua tiu trun yu\ kơ prăk pioh pơjing gơnam.

Prăk c\an mơng sang prăk truh hrơi tla mơ\ [u dưi tla, mơnuih [on sang kho\m đuăi plơi hyu bơwih [ong pơ ataih yơh. Ơi Hà Đình Thuỷ, Khua Jơnum min mơnuih [on sang să Ia Blăng tơring glông C|ư\ Sê, Gialai brơi thâo:

“Hlâo adoh mơnuih [on sang c\an prăk mơng hơdôm sang prăk [ơi tơring glông c\i pơđ^ kyar bơwih [ong, amăng anun hơmâo tuh pơ alin ngă tiu hăng phun kơphê. Khă hnun, nua tiu trun kơtang, wơ\t hăng phun tiu djai rơru\.

Yua hnun, bruă tla hnưh jing tơnap biă. Gong gai [on lan ăt rơkâo đ^ djo\p gưl anom bruă brơi pơhrơ\i brơi tla prăk, pơdơi mă kơmlai hăng hơdôm boh sang ano\ [ơi tơring glông hlâo adih c\an prăk, kiăng neh met wa plai [iă tơnap”

Hơdôm djuai phun pla hlâo adih ngă phun pơđ^ kyar bơwih [ong, arăng pơhmu kah hăng “mah ko\”, “mah ju\” mơng neh met wa [ơi kual C|ư\ Siăng ră anai [u rơ-ua dong tah, jing glăm ba hnưh tơlơi, jing đom hnưh wưh tơlơi [u thâo pơsir.

Hơdôm anom bơwih [ong prong pla kơsu [ơi kual C|ư\ Siăng, wơ\t hăng hơdôm anom bruă gah Grup bơwih [ong pơkra kơsu Việt Nam hơdôm thun giăm anai ăt bưp lu mơn tơlơi tơnap tap.

Nua kơsu trun amăng sui thun, lu anom bruă tơdơi kơ kah abih prăk tuh pơ alin, prăk apah mơnuih ngă bruă…kơnong do\ glăi năng ai `u 50 rơbâo prăk/ektar/thun. Ơi  Dương Văn Trang, Ding kơna Ping gah, Khua git gai Ping gah tơring ]ar Gialai brơi thâo:

“{ơi tơring ]ar Gialai [ing gơmơi hơmâo 100 rơbâo ektar đang kơsu, tơdơi kơ kah h^ prăk tuh pơ alin, prăk apah kơ mơnuih mă bruă, rim ektar do\ glăi 3 klăk prăk. Tui anun 100 rơbâo ektar pơ[ut glăi hơdôm mơng hơmâo. Khua prong kông ti kơsu Mang Yang lăi hăng kâo le\, rim ektar [ong lơi 50 rơbâo prăk, dưi blơi sa jơlu\ phơ đôc\. Rim thun kông ti anai rơngiă mơng 15 truh 20 klai prăk”.

Pla aset huac\ prăk aset, pla lu dong hnưh lu jing tơlơi bơngơ\t kơtang mơng mơnuih ngă hmua [ơi kual C|ư\ Siăng amăng hơdôm thun anai. Mơng mơnuih ngă hmua truh kơ anom bơwih [ong hơjăn, anom bơwih [ong kơnuk kơna pơkra gơnam hmư\ hing [ơi kual C|ư\ Siăng glăk gir glăm ba tơgut tơbung ro\ng yua tơlơi bơbec\ sat mơng anih s^ mdrô gơnam mơng hmua, hơdôm prăk dong hnưh kơ sang prăk le\ tơlơi hơmâo sit nik, ngă rơngôt pran jua [ơi kual C|ư\ Siăng ră anai.

Yua hơget lo\n tơnah hiam, ayuh hyiăng lo\n adai klă, hơdôm djuai phun pla lêng pơmă prăk mơ\ neh met wa ngă hmua, anom bơwih [ong s^ mdrô gah đang hmua le\ huac\ prăk, dong hnưh wưh tơlơi? C|i ngă rơđah tơlơi tơ`a anai, rơkâo ơi pang, yă dôn hăng [ing gơyut hmư\ tơlơi c\ih c\răn 2 mơng tơlơi c\ih: Hơdră c\uk pơkra, ngă bruă lui ruh, anih s^ mdrô [u hơđong, dong hnưh [u anăm tla mơng mơnuih ngă hmua’’.

Siu H’Mai: Pơblang hăng pôr