VOV4.Jarai - Hăng nua phun jrao yôm, hơjăn `u đôc\ hơmâo, phun sâm Ngọc Linh hơmâo tơring ]ar Kontum pơsit anai le\ phun pla ngă phun laih anun glăk ngă pơhưc\ arăng tuh pơ alin.

 

Hăng nua s^ rơbêh 100 klăk prăk sa k^ hơbơi mơtah tui ră anai, phun sâm Ngọc Linh [uăn amra ba glăi prăk lu, djru ako\ pơjing sang măi pơkra phun jrao.

 

Khă hnun, hro\m hăng tơlơi klă hiam le\ tơlơi lông lăng laih anun tơlơi pơđ^ kyar phun sâm Ngọc Linh [ơi Kontum ăt hnun mơn.

 

Tơdơi kơ Jơnum tuh pơ alin pơđ^ kyar sâm Ngọc Linh hăng hơdôm djuai phun jrao pơko\n hơmâo tơring ]ar Kontum pơphun amăng blan 9/2018 glăk ngă pơhưc\ lu mơnuih tuh pơ alin prăk kăk amăng tơring ]ar.

 

Truh ră anai, hơmâo 10 anom bơwih [ong laih hơmâo tơring ]ar jao lo\n, brơi apah mă yua lo\n, jao glai, brơi apah mă yua glai c\i tuh pơ alin, pơđ^ kyar, pơkra jrao akha hăng đơ đam lo\n rơbêh 7.600 ektar [ơi dua boh tơring glông Đăk Glei hăng Tu Mơ Rông.

 

 

 

Anih gah yu\ kyâo glai [u hiam jing ngă phun sâm Ngọc Linh kaih prong laih anun hơmâo kman [ong

 

Amăng anun, abih bang đơ đam glai rưng le\ rưng hơđăp. Hro\m hăng tơlơi hmư\ hing mơ-ak amăng bruă ngă pơhưc\ anom bơwih [ong pơđ^ kyar phun jrao, biă mă `u le\ phun sâm Ngọc Linh le\ ăt hơmâo mơn tơlơi bơngơ\t prong hăng bruă wai lăng glai rưng.

 

Ơi A Hơn, Khoa Jơnum min mơnuih [on sang tơring glông Tu Mơ Rông brơi thâo:

 

‘’Lơ\m brơi arăng apah prăk yua lo\n aka [u ju\ yap ôh hơmâo hơdôm [e\ kyâo, djuai kyâo hơget hơmâo amăng glai. Anom bơwih [ong tơdah bơwih [ong klă thơ ta [u mơhao lăi nao ôh.

 

Sa, dua anom bơwih [ong [u ngă bruă klă, lơ\m brơi yua lo\n amra wai lăng, mă yua gơnam amăng glai.

 

{u thâo ôh hơdôm phun kyâo amăng glai hiư\m pă yua dah lơ\m pơđ^ kyar phun jrao le\ kho\m rơmet rơmot yơh, laih dong bơbec\ djơ\ mơng ayuh hyiăng dong.

 

1, 2 mông mlăm pơdu\ đuăi kyâo hlơi mơng thâo. Kual lo\n jao kơ arăng baih tơring glông tơnap mơn c\i wai lăng’’.

 

Hro\m hăng tơlơi bơngơ\t amăng bruă wai lăng pơgang gơnam hơmâo amăng glai, bruă pla phun sâm Ngọc Linh ră anai ăt aka [u pơhlôm hơđong ôh.

 

Khă phun sâm Ngọc Linh kơnong dưi c\ăt đ^ yu\ kyâo glai đôc\, samơ\ lơ\m anom bơwih [ong pơphun pla djuai jrao anai ăt bơbec\ prong mơn kơ glai rưng.

 

 

 Sa phun sâm Ngọc Linh (rup gah hnuă) djơ\ kman eh akan ju\  ngă

 

Rơđah biă mă `u le\ bruă rơmet mơrok amăng glai, c\ong jah anah kyâo, pok jơlan nao rai, kăng pơpha lo\n, bruăi glông c\i pla phun sâm…

 

Tơlơi tek nao amăng glai rưng ngă rưng [u tui hơđăp dong tah, lo\n pla sâm ia jroh đuă, hro\m hăng ayuh hyiăng pơplih dong jing ngă phun sâm Ngọc Linh bluh đ^ kaih, [u hiam dong tah.

 

Hro\m hăng bruă pla sâm kiar đơi, bruă mă yua jrao gun jing sa amăng hơdôm tơlơi ngă hơmâo klin, kman.

 

Ơi Nguyễn Thành Chung, Khoa kông ti TNHH sa ding kơna pla kyâo Đăk Tô, anom bơwih [ong Kơnuk kơna pơdong hơmâo tơring ]ar Kontum jao bruă wai lăng djă pioh hăng pơđ^ kyar djuai sâm Ngọc Linh mơng hơdôm pluh thun anai brơi thâo, mơng thun 2017 truh ră anai anom bruă pơsit [ơi phun sâm Ngọc Linh hơmâo lu kman tơnap pơdjai biă:

 

‘’Hơmâo dua djuai kman phun hu\i rơhyưt biă mă, kman ngă rơmuăn phun, bru\ hơbơi. Kman anai tơdah ta [u [uh, [u pơjrao ta` amra lar hyu ta` biă mă, amăng 10 hrơi đôc\ amra ngă đang pơdjuai anah răm abih.

 

Tal dua le\ pơmao thán thư ngă, pơmao anai hơmâo [ơi phun sâm glăk bơnga, pơadai boh. Ngă kơ`^ hla, djai phun mơtam. Kman anai lar hyu ta` biă mă. Tơdah [u ta` [uh, [u pơjrao ta`, amăng sa blan đôc\ amra ngă djai abih đang sâm mơtăm yơh’’.

 

Amăng hơdôm thun giăm anai kiăng ako\ pơjing anăn păn gơnam hmư\ hing amăng dêh ]ar sâm Ngọc Linh, tơring ]ar Kontum tuh pơ alin prăk kăk, iâu mơnuih ngă bruă rơgơi, ngă gêh gal kơ anom bơwih [ong laih anun hơmâo jơlan ngă bruă djơ\ kiăng pơđ^ tui ano\ yôm mơng gơnam.

 

Jơnum Pơdă prưng ‘’Gru grua boh thâo – Sâm Ngọc Linh Kontum gơnam yôm amăng djo\p rơnuk thun’’ pơphun amăng ako\ thun 2019 [ơi Sang gru grua dêh ]ar [ơi plơi prong jưh jom Hà Nội le\ hơdră pơ[uh gơnam hmư\ hing, pơc\eh rơgơi mơng tơring ]ar Kontum.

 

Khă hnun, hơdôm tơlơi phun pơsit anăn gơnam hmư\ hing amăng dêh ]ar sâm Ngọc Linh aka [u prong ôh.

 

Pơhmu rơđah hloh le\ gơnam pơkra mơng sâm Ngọc Linh [u hơmâo ano\ phara đơi ôh. Mơnuih blơi yua tơdah [u blơi hơbơi le\ ăt kơnong kơ blơi sâm ngă tơpai, trà sâm, ia sâm bơrơpih mơng akha sâm đôc\...[u hơmâo gơnam pơko\n dong tah…Rơngiao kơ anun dong, ano\ phara amăng gru gơnam [u rơđah rơđông ôh.

 

Truh ră anai đang pla sâm Ngọc Linh mơ\ tơring ]ar Kontum pơđ^ kyar glăk hơmâo năng ai `u 600ektar mơn, aka [u djo\p mrô pơkra gơnam ôh.

 

Ngă hro\m hăng tơring ]ar Kontum laih dong gleng nao biă mă kơ bruă pơđ^ kyar, pơkra jrao, ơi Lee Han Su, sa c\ô mơnuih bơwih [ong dêh ]ar Hàn Quốc lăi, tơring ]ar do\ hơmâo lu bruă kiăng ako\ pơjing dưi anăn gơnam dêh ]ar sâm Ngọc Linh:

 

‘’Kiăng pơkra rai lu gơnam le\ ta kho\m pơđ^ kyar gơnam pioh c\i pơkra. Kiăng pơđ^ mrô gơnam ta kho\m kơsem min kơ hơdră pla sâm Ngọc Linh hiư\m pă kiăng đ^ kyar.

 

Lơ\m hla tui boh thâo phrâo anun, pơđ^ mrô gơnam pơhrui glăi kah mơng pơkra rai lu mơta gơnam hloh. Lơ\m pơkra rai lu gơnam kah rup rap, anăn păn gơnam mơng hmư\ hing hyu djp anih. Anun le\ tơlơi thâo thăi mơ\ dêh ]ar Hàn Quốc juăt ngă’’.

 

Amăng bruă pơđ^ kyar phun sâm Ngọc Linh ră anai, [ơi Kontum, bruă hơmâo hră pơsit anăn phun jrao yôm anai jing tơlơi klă hiam mơng tơring ]ar, anom bơwih [ong samơ\ ăt jing tơlơi gleh tơnap mơn amăng bruă mă yua boh thâo phrâo pla phun sâm.

 

Ră anai hơdôm anom bơwih [ong hăng mơnuih [on sang lêng kơ pla sâm Ngọc Linh tui hơđăp đôc\, pla yu\ kyâo glai, kơdư mơng 1800 truh kơ 2500m hăng c\ư\ Ngọc Linh.

 

Lơ\m anun, tui hăng Nai prin tha – tha prin Nguyễn Minh Đức, Khoa anom pơpka jrao, Sang hră gưl prong Tôn Đức Thắng, kơnong mă yua boh thâo phrâo đôc\ mơng dưi pơplih phrâo ta` hloh amăng bruă pla sâm:

 

‘’Hơmâo lu tơlơi gir run c\i pơđ^ kyar phun sâm samơ\ truh ră anai arăng lêng pla tui hơdră mơng hơđăp, pla yu\ kyâo glai [ơi c\ư\ Ngọc Linh.

 

Khă hnun, tơdah đ^ kyar tui anai kaih biă, [u djo\p gơnam ba s^ ôh, jing ngă nua `u đ^ tui, laih dong [u klă đơi ôh.

 

Yua anun, bruă pla sâm tui hơdră phrâo pla [ơi lo\n tơthơ\, yu\ kơ tơbung pơkra mă kah hăng boh thâo pla [ơi dêh ]ar Hàn Quốc, Japan pok jơlan pơplih phrâo c\i pơđ^ kyar phun sâm amăng thun blan pơ anăp’’.

 

Hro\m hăng tơlơi lông lăng kho\m găn rơgao h^ amăng bruă wai lăng glai klô, pơjing gơnam tam, ako\ pơjing anăn gơnam…bruă đ^ kyar phun sâm Ngọc Linh [ơi Kontum dong [ơi anăp tơlơi lông lăng prong hloh, anun le\ hơmâo lu tơring ]ar glăk pla lăng sâm Ngọc Linh, amăng [rư\ hơmâo hơbô| bruă dưi ngă.

 

Hmư\ hing le\ bruă mă yua boh thâo amăng bruă pla phun sâm Ngọc Linh yu\ tơbung klu\m mă [ơi tơring ]ar Lâm Đồng.

 

Boh than tơdơi kơ 5 thun pla lăng brơi [uh, sâm Ngọc Linh hơmâo hơbơi lu, klă biă, hăng nua găp [rô djơ\ hăng tơlơi mơnuih blơi yua kiăng laih anun ba s^ pơ dêh ]ar tac\ rơngiao.

 

Khoa moa tơring ]ar Lâm Đồng pơsit amra ta` pla tui boh thâo phrâo anai, amăng [rư\ pơtô brơi boh thâo c\i pơđ^ kyar pla prong hloh.

 

Tơdah [u kiăng ngă tơring ]ar hơmâo lu tơlơi gêh gal samơ\ đ^ kyar kaih hloh hăng anih pơko\n amăng bruă pla sâm Ngọc Linh le\, gong gai kơnuk kơna hăng pô pla sâm Ngọc Linh [ơi Kontum kho\m pơtrut đ^ mă yua abih tơlơi hơmâo ăt kah hăng kiăng mă yua boh thâo phrâo amăng bruă đ^ kyar phun jrao yôm anai./.

 

Siu H’Mai: Pô c\ih hăng pôr