VOV4.Jarai-Tết tui phiăn juăt le\ tơlơi jơnum ngui prong hloh amăng hơdôm tơlơi jơnum ngui tui phiăn juăt dêh ]ar Việt Nam mơng hơdôm rơnuk đưm, jing mông pơplih mơng thun sô truh thun phrâo. Tết tui phiăn juăt [ơi dêh ]ar ta hmâo hơdôm bôh yôm ană mơnuih pơdah tơlơi rô nao rai kơplah wah ană mơnuih hăng lon adai. Tết do# jing tal pioh djo\p mơnuih Việt Nam hơdor glăi, hơdor kơ ơi yă, phun akha... {ing ta hơduah e\p lăng kơ gru hiam phiăn juăt Tết tui phiăn juăt dêh ]ar Việt Nam:

Ngă yang boh pơtâo kan: Hrơi ngă yang ơi Táo [udah yang pơtâo kan đ^ glăi pơ adai adih lăng kah hăng hrơi blung a ngă yang ]ơkă thun phrâo Tết Nguyên đán. Ngă yang boh pơtâo kan le\, kiăng rơkâo kơ yang pap brơi, djru kơ tơlơi bơwih [ong huă jơnap kơ djop sang ano\. Tui hăng tơlơi phiăn đưm, r^m thun ơi Táo, jing yang pơtâo kan khom glăi pơ adai adih lơ 23 blan 12 blan ta, kiăng đ^ nao pơdai adih, răo pơthâo djop bruă mă [ơi ro\ng lo\n tơnah kơ ơi adai, yuăn pia Ngọc Hoàng hmư\. Yua kơ anun, amăng hơdôm hrơi anai, djop sang ano\ mơnuih [on sang Việt Nam lêng kơ tơnă asơi ]uh mơnu\, ngă yang pơpu\ kơ yang pơtâo kan hlâo kơ `u đ^ glăi pơ adai adih. Laih ngă yang pơtâo kan kah arăng kih  rơmet pưk sang, rao rơgoh, sut uă h^ gơnam ngă yang atâo ơi yă, yôl rup, pơtep hră tơlơi pơtưh, tơlơi pơđăo nao rai laih anun dưm blo\ bơnga pơhrôp hiam sang ano\ ]ơkă tết thun phrâo.

            Tết hăng dlông pra yang pơ pu\ kơ ơi yă mơng djo\p sang ano#, rơngiao kơ hơdôm [e`, bôh troh leng kơ [u dưi kơ[ah ôh ( rơ-i) ]ơ-angua 5 mơta bôh troh. }ơ-angua anai gah kual Dưr dêh ]ar ta juăt hmâo: Si pơtơi do# mơtah, Boh kruăi bôh bưởi, bôh kam ([udah bôh kuít); bôh hồng, quất... Bơ\ [ơi kual Dơnung, ]ơ-angua bôh troh anai le\ hơmâo bôh pơđung, bôh khăm mah, bôh pơneh, bôh pơ-o# mơtah, than (amung)  bôh hra [udah sa djuai bôh troh pơkon. }ơ-angua le\ tơlơi tơphă mơng adai brơi, kiăng lăi nao kơ tơlơi ]ang rơmang mơng ană mơnuih yua kơ tơlơi djo\p djel, jơnap. Tết Việt Nam djă pioh hăng djă jă gru grua mơng djuai ania. Găn rơgao hơdôm tơlơi pơplih mơng gru grua, mơng hơdôm hrơi blan samơ\ mơnuih Việt ăt djă pioh mơn hơdôm phiăn juăt klă hiam mơng djuai ania amăng hrơi tết.

            Sang }ơ tết: Sang }ơ tết le\, mông s^ mơdrô `u pha ra hăng tơđar hrơi pơko\n. Arăng hyu blơi gơnam amăng klâo hrơi hlâo kơ truh tết [u djơ\ lăi e\p ano\ [ong mơnong yua  đô] ôh, jing h^ tơlơi juăt, ngă bơmơak hrơi ngui ngor. Sang ]ơ tết arăng pơdă lui [ơi anih tơdron rơhaih prong, dưi s^ mơdrô  [ơi anih juăt s^ mơdrô r^m hrơi mơn. Samơ\ amăng anih ngă sang ]ơ tết, hơmâo wơ\t gơnam [ong huă s^ mơdrô [ơi akiăng jơlan pha ra lêng kơ hơmâo soh. Hrơi mông mơak ]ơkă thun phrâo, hơmâo lu mơnuih nao rai, ]uă lăng, hơduah e\p gơnam tam blơi, blơi giong ]ro\ buă bai, buă rêu. Khă tơlơi ngui ngor tết hơmâo mơng đưm đă, sui thun laih, `u ăt pơblih tui mơn, kiăng djơ\ hăng hơdră s^ mơdrô rơnuk phrâo anai samơ\ ano\ pha ra `u biă mă, khă mơnuih [un rin [udah pơdrong hai, ano\ kiăng blơi gơnam têt jing [u dưi kơ[ah kơ djop sang ano\.

            Bơnga tết: Kual Dưr dêh ]ar ta juăt ruah tha bơnga đào mriah pioh jre\p [ơi pra yang pơ pu\ ơi yă [udah phun đào pơhro#p amăng sang. Tơlơi anai pơ phun mơng tơlơi pơmin, phun đào hmâo tơlơi dưi pơgang rơhung atâo hăng djo\p tơlơi sat, ia mriah hmâo bôh yua ba jua kơtang, ia mriah bơnga đào jing tơlơi rơkâo iâu lăi hăng hơ-ư\] hmưi tơlơi klă hiam ako# bơyan bơnga. Kual To\ng krah hăng kual Dơnung juăt yua than bơnga dar kơ`^ [u dah phun bơnga dar mriah hloh. Ia kơ`^ kiăng lăi kơ tơlơi kơdrưh ư-ang. Tui tơlơi pơmin mơng mơnuih Việt le\, lon do\ng [ơi kual krah hăng ia kơ`^ dưi lăi nao kơ tơlơi đ^ kyar kơnung djuai. Rơngiao kơ dua djuai bơnga pioh kơ hrơi Tết le\ bơnga đào hăng bơnga dar, abih bang kah hăng sang hơpă leng kơ hmâo hơdôm djuai bơnga  pioh pơ pu\ ngă yang hăng pơhro#p... Bơ\ phun quất juăt `u dưi pơhro#p [ơi anih tu\ jum tuai. Phun quất hăng tơdu\ mơtah djư\t, bơnga ko# [lek [lok, bôh tơsa\ kơ`^ hyiak, vil thuil, pum pam lăi nao kơ tơlơi ]eh ]ar lar djuai, pơdrong sah, bă blai, ba glăi bôh tơhnal djơ\ pran jua.

Ngă yang atâo ơi yă đưm hrơi thun phrâo: Mơnuih djuai ania Việt Nam ta r^m thun sit truh bơyan tết le\, glăi pơtum pơ sang ano\ phun soh yơh. Lu mơnuih kiăng nao kơkuh [ơi tơrưng ngă yang atâo ơi yă đưm, nao ]uă pơsat ơi pang yă dôn. Lu mơnuih ăt kiăng nao ]uă glăi anih am^ dor la ama dor sôk, tơdrun kiă kơbao, plao wai rơmô. Hơdôm [ing pro# tơdăm pram dra mơng kual plơi pla Việt Nam, tơlơi ]ăng glăi kơ phun akha kual plơi pla le\, hơmâo ia bơmun, ia tơnang, đang sang ta. Glăi pơ plơi yơh ]ơkă thun phrâo, jing sa bruă mă hơdor glăi kơ lo\n am^ dor la ama dor sôk ta. Amăng sang ano\ Việt Nam ta, juăt hơmâo tơrưng anih ngă yang kơ atâo ơi yă, tui hluai sang ano\, hơdră pơhrôp hiam, dăp glăi kơnưl ngă yang, kơ[ang ]uh diăn. Hrơi mơak thun phrâo, lu sang ano\ hơtu\k riă tơnă hơbai, asơi a`ăm mơnong ngă yang pơyơr kơ yang atâo ơi yă, ngă yang hmua pơdai. Bơnga hiam boh troh asăt, tơpai điơ\ jơman mơn, [âo phu biă mă. {a` hăng boh troh, a`ăm mơnong un mơnu\....hơmâo soh. Anai yơh gru grua hiam kơ djuai ania ta, djru hrom djă pioh tơlơi ngă mơak pran jua laih anun pơdah rai tơlơi đăo thâo pơpu\ kơ yang atâo ơi yă mơng mơnuih mơnam dêh ]ar ta hơmâo mơng đưm đă ră hlâo laih.

          Po\k phun hăng pe\ tơlơi tơphă (wo\k tơdu\ kyâu) hrơi Tết: “Po\k phun” jing tơbiă mơng sang amăng hrơi ako# thun kiăng e\p tơlơi tơphă kơ pô hăng sang ano#. Hlâo kơ po\k phun, ara\ng khom ruah hrơi, mông hăng hơdôm jơlan gah klă kiăng ]ang rơmang dưi bưp [ing yang rơbang djă prak kak, tơlơi mơ-ak... Tơdah po\k phun tơbiă nao pơ\ sang hơduah [udah pra yang, tơdơi kơ ngă yang kuh blai, mơnuih djuai ania Việt Nam do# hmâo tơlơi phiăn juăt pe\ mă sa “than kyâu” pioh ba glăi pơ\ sang kiăng tơphă, mă tu\ tơlơi bưng băi kơ ta. Anun le\ phiăn “pe\ tơdu\ kyâu”. Than kyâu jing sa than  phun hra ane\t [u dah than phun bôh bơnu\, phun hla toa`... jing hơdôm djuai phun kuh thun klă hiam hăng bluh tơdu\. Phiăn pe\ than kyâu [ơi hơdôm anih pra yang, sang hơduah ]i lăi rơkâo mă [ia\ tơlơi phă mơng pô yang, phật pơtrun brơi kơ ană mơnuih thun phrâo. Than kyâu juăt ba glăi jro\p [ơi pra yang.

Pơpu\ hrơi tết: Mơguah hrơi tal sa jing mùng 1 tết, abih bang ană tơ]ô pơtum pơ sang khoa kơnung djuai pioh ngă yang atâo ơi yă laih anun pơpu\ tết kơ ơi yă, am^ ama, neh wa [ing tha rơma. Tui hăng tơlơi pơmin le\, sit truh thun phrâo, r^m ]ô mơnuih đ^ tui thun, yua kơ anun hrơi tal blung tết thun phrâo jing hrơi ană tơ]ô nao pơpu\ kơ ơi yă hơdip sui, truh tơnu\k, [ing neh wa lu thun kiăng suaih pral.

            Lì xì hrơi Tết: {ing prong juăt brơi kơ [ing ]ơđai muai prak dưm amăng hruh kơdung hla pơ-ar mriah [u dah mriah hur, iâu le\ “lì xì” hăng tơlơi pơpu\ hơ-ư\] hmưi hiăm drơi jăn, [ong huă trơi, ta` prong. Tui hăng tơlơi akhan đưm mơng dêh ]ar Kha] le\ amăng anung kơdung hla pơ-ar anun hmâo 8 prak (anun le\ 8 ]ô yang thâo [lư\ drơi) dưi dưm gah yu\ hnal ko# ]ơđai muai kiăng pơkiăo đuăi yang sat nao pơsuh.

Tơlơi phiăn rơkâo boh hră bơyan ako\ thun: Ako\ thun juăt `u arăng rơkâo tơlơi mơak, ngă yang tơlơi hiam. Rơkâo boh hră, kiăng rơkâo tơlơi hiam mơak amăng pran jua samơ\ djă hơnong gru grua tơlơi phiăn đưm djuai ania. Bruă rơkâo boh hră ako\ thun mơng đưm truh ră anai jing h^ tơlơi phiăn hiam klă mơng djuai ania Việt Nam ta sit truh bơyan tết.

            Amăng phang  bơyan bơnga, [ơi hrim kual amăng lon ia ta glăi hmâo hơdôm tơlơi jơnum ngui ngă yang tui phiăn juăt, hăng hơdôm gru grua bôh thâo pha ra, hling hlang biă.

            Anun le\ tơlơi jơnum ngui glom bôh pơtâo [ơi Phú Thọ: Tơlơi jơnum ngui anai dưi hmâo ană plơi Vân Luông hur har ]ơkă. Mơnuih phun mơng tơlơi jơnum ngui anai le\ hmâo hmâo 3 ]ô, amăng anun sa ]ô mơnuih đah kơmơi do\ng brơi djo\p mơnuih .... glom bôh pơtâo. Khă hnun hai, hơdôm thun je# hăng anai, kiăng be\ tơlơi hu^ rơhyư\t, mơnuih [on sang pơ ala kơ tơlơi ngui glom bôh pơtâo hăng bruă glom kơdung bơnal amăng lăm pioh ]uah.

Tơlơi ngă yang ]ô ako\ gah djuai ania Thái: Truh lơ 30 tết âm lịch r^m thun, mơnuih djuai ania Thái ko# pơ hơdôm tơring glông Quỳnh Nhai, Phú Yên, Ngọc Chiến, Mường La gah tơring ]ar Sơn La hơmâo tơlơi ngă yang ]ô brơi ako\ pơ hlao ia krông. Amăng hơdôm hrơi anai, mơnuih [on sang ]ô ako\ hăng adoh soang djă tơngan, ngă yang ia krông, yang ]ư\ siăng, ngui ngor atông ]ing ring hơgor, ]ơkă thun phrâo. Tơlơi ngă yang nao ]ô ako\ hrơi rơnu] thun sô, ]ơkă thun phrâo anai [u djơ\ kơnong hơja\n [ing đah kơmơi đô] ôh, abih bang mơnuih mơnam lêng kơ ngă tui anun soh, mơng tha muai ]ơđai hlăk, tơdăm dra hai nao ]ô ako\ soh. Yua dah arăng pơmin, ]ô ako\ le\, brơi rao rơgoh hơdôm tơlơi [u tơphă, dju djuăm duăm ruă, tơlơi truh pơko\n....

            Tơlơi jơnum ngui Bơyan bơnga [ơi Nam Định: Jing kual lon djă jă hơdôm gru grua bôh thâo đưm, sit truh hrơi bơyan bơnga truh, hơdôm bôh plơi pla amăng tơring ]ar glăi pơplông po\k pơhai jơnum ngui. Amăng tơlơi jơnum ngui, hrom hăng ]ra\n ngă lơphet, pơ phun dik dak hơdôm tơlơi ngui ngor đưm ngă lu mơnuih djo\p hnưr gum hrom. Tơdah kah hăng hơdôm ]ô mơnuih tha rơma lăng pơhư\] pran mu\t ngui hrom tơlơi ngui hruh hơdang kơdah, mơnuih kơ rê mơnuih, kơ rê bôi, pơplông pơtưh le\, [ing hlăk ai amăng plơi glăi pơhư\] hăng hơdôm bruă pơplông mă akan kek amăng bling, dui hre\, luai, ngui tung tai... {ing neh wa, [ing đah kơmơi le\ tum pơ[u\t 5 ]ô, 3 ]ô pơplông tơnă asơi bai a`ăm, mơ`am mrai...

Siu H'Prăk-Nay Jek: Pô ]ih hăng pôr