TƠLƠI PÔR PƠTHÂO LĂNG NAO PƠ ANĂP HRO|M HƠB&T KƠPLAH WAH DÊH  }AR VIỆT NAM HĂNG DÊH }AR MI

            {rô djơ\ hơtal Ơi Nguyễn Phú Trọng, khoa g^t gai Ping gah dêh ]ar ta hơmâo nao ]ua\ jơmư dêh ]ar Mi, dêh ]ar Việt Nam ha\ng dêh ]ar Mi hơmâo pôr pơthâo gah bruă lăng nao pơ ana\p hro\m hb^t dua bơnai tui anai.

            Hmư\ tui tơlơi jak mơng gong gai Kơnuk kơna Khoa mir sir ơi Barack Obama, Khoa git gai ping gah dêh ]ar Việt Nam ta, ơi Nguyễn Phú Trọng hơmâo nao ]uă  jơmư yôm pơphăn lăp hơdor pioh biă mă truh pơ dêh ]ar Mi, jing tơlơi ]uă jơmư blung a mơng sa ]ô Khoa git gai ping gah dêh ]ar Việt Nam. Amăng hơtal nao ]uă anai, ơi Nguyễn Phú Trọng hăng Khoa mir sir d/c Mi ơi Barack Obama hơmâo bơkơtoai nao rai [ơi sang bruă Kơnuk kơna d/c Mi lom lơ 7/7/2015. Việt Nam hăng Mi hơmâo  pơs^t h^ Tơlơi pôr pơthâo hro\m kơ Bruă lăng nao pơ anăp adih.

                                        

* Dêh ]ar Việt Nam hăng Mi djă pioh hơdôm đ^ kyar klă hăng sit nik amăng lu bruă gum hrom rơgao 20 thun hăng anai yap mơng hrơi pơjing bruă pơtom hiăp, biă `u tơlơi đ^ kyar bơwih [ong hăng s^ mdrô, gum hrom amăng bruă pơsir hơdôm tơlơi pioh glăi mơng blah ngă, ăt kah hăng amăng bruă kơsem min bôh thâo phrâo hăng hơdră phrâo, bruă pơtô pơhra\m, bruă ia jrao, rơhuông adai lon mơnai, pơsir tơlơi pơplih ayuh hyiăng lon adai, pơgang lon ia, hơđong plơi pla, tơlơi dưi ană mơnuih, kơtưn gum hrom amăng kual hăng jar kơmar amăng hơdôm tơlơi hơdai bơ gleng nao.

*Dêh ]ar Việt Nam ha\ng dêh ]ar Mi hơmâo ba glăi lu tơlơi tu\ yua yôm pơ phăn, dong mơng hrơi ako\ pơdong tơlơi ngă hro\m hb^t djo\p mta Việt Nam –  Mi thun 2013. Bôh nik gah tơlơi s^ mdrô, tuh pơ alin dua bơnah hmaoa pơđ^ kyar ta`. Tơlơi k^ pơkol mrô “ 123” laih anun tơlơi ngă hro\m gah apui lơtrik put ayuh, yua tơlơi rơnuk rơnoa hmâo tơlơi dưi laih, Việt Nam yua tui tơlơi thâo pơ]eh rơnuk rơnoa pơgăn glăi tơlơi pơkra rai phao ktoang pơdjai lu mnuih, dêh ]ar Mi amra ruh lui h^ tơlơi kâm s^ phao ktoang brơi dêh ]ar Việt Nam. Tơlơi pôr pơthâo tơlơi lăng nao pơ ana\p hrom hb^t gah bruă nga\ hro\m tơhan hmâo k^ pơkol laih. Bruă ngă hro\m djo\p mta tơlơi gah koal dưi nga\ tui mơn. Hdôm [irô Ping gah dêh ]ar Việt Nam, laih anun Ping gah  Cộng Hòa ha\ng Ping gah Dân Chủ dêh ]ar Mi, ăt tal blung mơn bơkơtoai nao rai, kah ha\ng brơi rai tơlơi nga\ hro\m djop mta thun 2013.

*Hmâo hơdôm bôh tơhnal amăng bruă rô nao rai kơplah wah dêh ]ar Việt Nam hăng Mi le\ gơnang kơ dua bơnah hmâo laih hơdôm tơlơi gir run ru\ pơdo\ng kiăng găn rơgao hơdôm gru grua pioh glăi [u klă, hăng pơtrut hơdôm bôh tu\ yua hrom anăp nao pơgi kơdih anai.

Lăng nao pơ anăp tơlơi ngă giang mah pu\ [ăn kơpah wah Việt Nam-Mi: Ngă pơkjăp tui tơlơi gum hro\m dua bơnah sui thun

*Gleng nao pơ ana\p tơlơi ngă hrom dua bơnah gah, laih anun pơđ^ kyar tơlơi nga\ hro\m djo\p mta, dua boh dêh ]ar lăi pơs^t, ăt ngă tui dlăm hăng kơja\p, s^t nik, pơ pu\ tui tơlơi phiăn mơng Sang gum hb^t djo\p dêh ]ar, tơlơi phiăn jar kmar, bruă kđi ]ar, pơklaih rơngai wai lăng lo\n ia pô. Dua bơnah hơmâo [ua\n nga\ ha\ng abih pran jua yua tơlơi tu\ yua hrom, ngă hro\m mơng dua bơnah gah, lu bơnah gah, yua tơlơi yua yôm mơng m[s dua boh d/c, gum gôp tơlơi rơnuk rơnoa, hđo\ng kjăp pơdrong asah [ơi koal Châu Á – TBD laih anun hăng jar kmar.

*Bruă kơtưn tơlơi kơđi ]ar hăng pơtom hiăp, bơkơtoai nao rai gưl dlông hăng pơhư prong gum lăi pơthâo dua bơnah kiăng pơdo\ng pran đăo gơnang hăng gum hrom jing gleng nao hlâo wot dêh ]ar Việt Nam hăng Mi, tui hăng anun, bruă gum hrom bơwih [ong, s^ mdrô hăng tuh pơ plai, ngă kơja\p bruă kơsem min hăng bôh thâo phrâo, pơtô pơhra\m, pơtô bruă mă, bruă ia jrao, rơhuông adai lon mơnai hăng ngă tui tơlơi phiăn. Dua bôh dêh ]ar ]ih djă pioh truh kih mơng mơnuih dêh ]ar Việt Nam [ơi dêh ]ar Mi hăng lu tơlơi gum hơgo#p mơng gơ`u pioh kơ bruă đ^ kyar dêh ]ar Việt Nam hăng Mi ăt kah hăng pioh kơ bruă rô nao rai dua bơnah klă hiam hloh kơplah wah dêh ]ar Việt Nam hăng dêh ]ar Mi mơn.

*Dêh ]ar Việt Nam – Mi lăi pơs^t glăi dong, ăt nga\ hro\m 2 bơnah gah bruă ling tơhan ha\ng tơlơi rơnuk rơnoa, ăt kah ha\ng tơlơi pôr pơthâo tơlơi lăng nao pơ ana\p hro\m hb^t, bruă nga\ hro\m ling tơhan Việt Nam – ling tơhan Mi. Dua boh dêh ]ar lăi dơlăm tơlơi nga\ hro\m lu mta, ama\ng anu\n pơsir tơlơi hu^ rơhyưt gah tơlơi pơhing, ngă hro\m rơnuk rơnoa jơlan ia rơs^, tơlơi s^ mdrô gah bruă tơhan, la\i pơthâo tơlơi pơhing  gah bruă hyu hduah  mơnuih hơmâo tơlơi truh, djru tơlơi khăp pap, djru tơlơi truh yua mơng ayuh hyiăng hjan ang^n ba rai, djru nao rai măi mok tơlơi pơhing gah bruă tơhan. Dua bơnah mơak biă mă tơlơi gir hro\m hb^t, pơsir lui h^ tơlơi răm [a\m yua tơlơi pơblah ngă pơdo\ glăi, hduah tơlang tơleh tơhan djai, hduah boh [ôm, boh min aka pơtuh, ngă tơba h^ jrao hret Dioxin, laih anun gir run hloh dong ngă tơlơi khăp pap anai.

*Dêh ]ar Việt Nam hăng Mi ]ang rơmang gum hrom kơja\p hăng hơdôm bơnah gum hrom bơkơtoai pơkon kiăng giong ta` hloh tơdah dưi Tơlơi pơkôl gum hrom găn gao Thái Bình Dương (TPP) abih bang, lu tơlơi ]ang rơmang hăng pơ phun pơplih phrâo mơ\ [uh ]i kiăng, djơ\ hăng tơhnal pơkă prong mơng Tơlơi pơkôl TPP, yap wot lom kiăng pioh kơ ano# pơkôl bơdjơ\ nao Tơlơi pơto\ng mơng ILO thun 1998 kơ Phiăn phun hăng Tơlơi dưi [ơi anih mă bruă. Dua bôh dêh ]ar pơsit pran joa ngă tui sa Tơlơi pơkôl TPP ta#o klă, dưm kơnar, djơ\ hăng bôh tu\ yua mơng abih bang hơdôm bơnah hăng pơjing rai sa rơwang phrâo, sui thun hăng hơdai kơ hmâo yua kơ bruă gum hrom bơwih [ong hăng s^ mdrô kơplah wah dêh ]ar Việt Nam hăng Mi, hrom hăng anun pơjing rai jơlan gah phrâo kơ bruă gum hrom bơwih [ong amăng kual hăng gum hơgo#p amăng bruă gum hrom hăng đ^ kyar [ơi kual châu Á – Thái Bình Dương. Dêh ]ar Mi bơni tơlơi pơplih phrâo mơng dêh ]ar Việt Nam amăng bruă pơplih phrâo bơwih [ong hăng pơsit glăi tơlơi do\ng yua hăng kơtưn gum hrom hmâo tơhnal ru\ pơdo\ng hăng dêh ]ar Việt Nam, hăng dêh ]ar Mi djă pioh tơlơi gleng nao mơng Việt Nam hmâo laih tơlơi pơkă kơ anih anom bơwih [ong s^ mdrô.

* Dua boh dêh ]ar [uăn dong yua laih anun pơtrut ktang pơgăng wai lăng tơlơi dưi ana\ mnuih, dong yua tơlơi bơkơtoai nao rai hur har hloh, lăi tơpă, ako\ pơdong klă tơlơi dưi ana\ mnuih, laih anun thâo hluh nao rai hloh dong. Dua boh dêh ]ar pơhư] tơlơi nga\ hro\m, kiăng djru brơi hdôm mơnuih amu` hmâo tơlơi rơngot hơning, [u pơkah đah rơkơi, đah bơnai ôh, djuai ania, tơlơi đăo, ktư\ ha\ng mnuih rơven rơvư, dưi tu\ mă abih ba\ng tơlơi dưi ana\ mnuih. Gah dêh ]ar Mi hok mơak biă mă tơlơi gir run anai mơng dêh ]ar Việt Nam, ngă tui pơđ^ kyar tum  brơi lon ia Việt Nam ha\ng tơlơi phiăn phun thun 2013, laih anun hdôm tơlơi [ua\n jar kmar jing d/c Vn ta hmâo ngă tui. Dêh ]ar Mi bơni bia\ mă kơ dêh ]ar Việt Nam k^ pơkol lui h^ tơlơi tah ]om mơnă, [udah phak bơthmal ktang kt^t, [u hơmâo tơlơi pap drap, ngă pơ mlâo ana\ mnuih, laih anun tơlơi k^ pơkol tơlơi dưi ana\ mnuih kơ hdôm mnuih rơven rơvo, jing dua boh dêh ]ar kiăng pơtrut ktang ngă hro\m hb^t gah bruă anai.

*Dêh ]ar Việt Nam hăng Mi ]ang rơmang pơtrut bruă gum hrom pơtô pơhra\m, amăng anun hmâo gum hrom hloai tui hơdôm khul gru\p kah hăng Sang hră Đại học Fulbright Việt Nam hăng hơdôm tơlơi rô nao rai pơtô pơhra\m đại học pơkon ăt kah hăng amăng hơdôm bruă gum hrom pơtô tơlơi Anglê mơn. Bruă kơtưn bơkơtoai nao rai m[s hmâo bôh yôm dơng. Dua bôh dêh ]ar ]ang rơmang pel e\p hơdôm bruă ngă gal kơ bruă ngă hra pơ-ar kiăng pơtrut pơsur đ^ tui mrô tuai hyu ]oa\ ngui, ]ơđai sang hră hăng [ing bơwih [ong nao rai pơ\ dua bôh dêh ]ar, hrom hăng anun iâu pơthưr hơdôm [irô bơdjơ\ nao mơng Việt Nam hăng Mi ta` ngă giong sa tơlơi pơkôl dua bơnah kơ bruă pơdo\ng [irô mă bruă phrâo mơng hơdôm [irô pơ ala, yap wot abih bang [irô anih jưh pơ ala mơng dua bôh dêh ]ar.

 

Kơtưn bruă gum hro\m djo\p bruă mă amăng kual laih anun tar [ar ro\ng lo\n tơnah

*Dêh ]ar Mi hơk mơak bia\ mă jơlan hdră mut hro\m ha\ng jar kmar hur har mơng dêh ]ar Việt Nam, laih anun dêh ]ar Việt Nam hơk mơak bia\ ma\ jơlan hdră mơng dêh ]ar Mi ngă hro\m ha\ng koal Châu Á- TBD. Dua bơnah hơk mơak nao rai tơlơi gum gôp , tơlơi dong yua rơnuk rơnoa hđong kjăp laih anun pơdrong asah [ơi koal ha\ng jar kmar. dêh ]ar Việt Nam – Mi ăt [ua\n  nga\ hrom hb^t [ơi koal ha\ng jar kmar, jing dua bơnah hmâo tu\ yua ha\ng gleng nao.

*Dua bôh dêh pơkôl pơtrut gum hrom đ^ kyar kơja\p, pơsir hơdôm ano# pơhu^ truh tơlơi rơnuk rơnoa mơng hlâo hăng [u hmâo mơng hlâo, yap wot tơlơi ayuh hyiăng [u klă ngă, s^ mdrô hlô dlai, tơlơi hơđong ako# ia hăng klin ruă. Dua bôh dêh ]ar pơkôl pơhư prong bruă gum hrom djă pioh tơlơi rơnuk rơnoa hăng pơplih ayuh hyiăng lon adai, pơdah pran joa gleng nao Bruă jơnum gưl dlông gah tơlơi hơđong Pu\t ayuh thun 2016 hăng ]ang rơmang hơdôm bôh dêh ]ar hmâo bruă mă rơđah đông kiăng pơtrut hơđong tơlơi pu\t ayuh. Dua bôh dêh ]ar [uan hlâo pơhư prong gum hrom Jơlan hơdră bruă ngă hơđong tơlơi ia jrao gun đơ đam rong lon tơnah (GHSA), yap wot anăp nao hmâo ta` hơdôm tơhnal pơkă mơng GHSA.

Dua bơnah dêh ]ar Mi hăng Việt Nam ăt [uăn kơtưn ngă hro\m amăng djo\p mông jơnum amăng kual, kah hăng  jơnum bơkơtoai tơlơi bơwih  [ong huă hro\m châu Á-Thái Bình Dương, jơnum  amăng kual djo\p dêh ]ar khul gum hơb^t ASEAN, Tơlơi pơ]eh phrâo hơdôm dêh ]ar gah tơkai ia krông  Mekong hăng jơnum prong kual Pơngo\ châu Á, laih anun ]ih pioh tu\ yap boh yom  kơ sa boh kual ASEAN gum pơgop hăng kjăp kơtang, tơlơi gơ grong ngă gong jơlan mơng ASEAN amăng bruă kơđi ]ar, pơgang rơnuk rơnua amăng kual, laih anun tơlơi je\ giăm hro\m hơb^t yom pơphăn kơplah wah dêh ]ar Mi hăng ASEAN.

*Dua bôh dêh ]ar pơdah pran joa bơngot kơ hơdôm tơlơi pơplih je# hăng anai [ơi kual Ia Rơs^ Ngo# ngă kơtang tui tơlơi [u mơ-ak, ngă răm h^ pran đăo gơnang hăng pơhu^ truh tơlơi rơnuk rơnoa, tơlơi hơđong hăng pơhlôm. Dua bôh dêh ]ar lăi rơđah tơlơi ]i kiăng lăng yôm hơdôm tơlơi dưi pô gah glông ia rơs^ hăng dlông rơhuông adai dưi hmâo jar kơmar tu\ yap; s^ mdrô djơ\ phiăn [u hmâo rơnoh pơkă, rơnuk rơnoa hăng pơhlôm gah glông ia rơs^; ngă hơdư\ h^ hơdôm bruă ngă kơtang tơlơi [u mơ-ak; pơhlôm abih bang hơdôm bruă mă hăng mă khom djơ\ hăng tơlơi phiăn jar kơmar, yap wot kah hăng hmâo pơdah laih amăng Tơlơi pơkôl mơng Sang gum hơbit djo\p dêh ]ar gah Phiăn Ia Rơs^ lơ 10/12/1982 (UNCLOS), hăng lăi mơn ano# yôm phăn mơng bruă ngă tui djo\p djel abih bang Tơlơi lăi pơto\ng kơ bruă pơsir mơng hơdôm bơnah [ơi Ia Rơs^ Ngo#, hrom hăng anun do\ng yua hơdôm tơlơi gir run kiăng hmâo Phiăn pơkă pơsir kơđi tơlơi mơng hơdôm bơnah [ơi Ia Rơs^ Ngo#.

Hơdôm tơlơi k^ pơkôl hăng tu\ ư nao rai amăng hơtal nao ]uă jơmư anai

*Hdôm tơlơi k^ pơkol nao rai [ơi yu\ anai, hơmâo gum gôp ama\ng bruă pơđ^ kyar tơlơi nga\ giăng mah kplah wah dêh ]ar Việt Nam– Mi, kiăng hơmâo tơlơi ngă kjăp brơi tơlơi ngă hro\m ama\ng thun blan pơ ana\p anai, jing dua boh dêh ]ar hmâo ]ih pơkra le\:

-Tơlơi k^ pơkol kplah wah knuk kna Việt Nam – knuk kna dêh ]ar Mi, be\ beng tơlơi mă jia 2 wot, pơgăn tơlơi [u duh jia hdôm tơlơi mă jia gah prăk s^ mdrô gơnam tam tui ha\ng tơlơi pơtrun ama\ng tơlơi k^ pơkol.

-Hră pơar ]ih pioh hdor kplah wah Ding jum ling tơhan VN hăng Ding jum ling tơhan dêh ]ar Mi, laih anun ngă hro\m ama\ng bruă wai lăng tơlơi rơnuk rơnoa mơng Sang gum hb^t djo\p dêh ]ar.

-Hră pơar ]ih pioh hdor kplah wah Ding jum hơmoa pơdai, pơđ^ kyar plơi pla Việt Nam laih anun [irô pơđ^ kyar jar kmar dêh ]ar Mi gah jơlan hdră hu^ rơhyưt ruă klin phrâo laih anun jơlan hdră rơnuk rơnoa gah ia jrao [ơi ro\ng lon tơnah anai.

-Tơlơi k^ pơkol gum djru kplah wah [irô pơđ^ kyar laih anun s^ mdrô dêh ]ar Mi ha\ng sang bruă rơdêh por dêh ]ar Việt Nam.

-Việt Nam ngă hră tơlơi dưi ako\ pơdong sang hră  Đại học Fulbright Việt Nam phrâo.

Sang bruă Kơnuk kơna Mi, lơ 7 blan 7 thun 2015