VOV4.Jarai - Amăng mông jơnum klah ]un bruă mă 6 blan ako# thun phrâo pơ phun [ơi Hà Nội, Jơnum min pel e\p bruă Ping gah brơi thâo, dong mơng ako# thun truh ră anai, [irô anai hmâo pơsir tơlơi soh hăng ba tơbiă kơ Gru\p git gai Ping gah, Khoa ding jum kơđi ]ar, Gru\p apăn bruă Ping gah pơsir tơlơi soh lu khul Ping gah hăng mơnuih ping gah ngă soh phiăn. Mrô hơdôm bruă pel e\p đ^ bơhmu hăng thun hlâo, biă `u pel e\p lom hmâo gru nam ngă soh.

Gưl Ping gah hơdôm gưl hăng gru\p Ping gah ăt ngă tui mơn phiăn pơkă mrô 87 pơ phun bruă Ping gah hăng rơbêh kơ 6000 ]ô ping gah.

Bruă pơsir, tơhmal hơdôm mơnuih apăn bruă, mơnuih ping gah mơng Kơnuk kơna truh plơi pla brơi [uh, [u hmâo “kual kom” amăng bruă pel e\p, pơsir tơlơi ngă soh phiăn Ping gah.

Hăng bruă lăi pơdah hơdôm tơlơi pơ[u\t glăi bruă pel e\p phun le\ bruă ngă kiăng biă kah hăng Tơlơi pơtrun mrô 4 ba tơbiă, dưi hmâo mơnuih apăn bruă, mơnuih ping gah hăng m[s do\ng yua.

Amăng mrô rơbêh kơ 6000 ]ô mơnuih ping gah hmâo pel e\p pơsir tơlơi ngă soh, hmâo wot [ing apăn bruă gah Khoa ding jum kơđi ]ar, Gru\p git gai bruă Ping gah, Gru\p apăn bruă Ping gah wai lăng yua hmâo lu tơlơi [u klă, ngă soh amăng bruă git gai, ]râo ba bruă mă, wai lăng prak kak, tuh pơ pla bruă hrom, ngă soh amăng bruă mơnuih apăn bruă, ngă soh tơlơi pơkă hrom tơpă…

Anun le\ hơdôm tơlơi ngă soh hmâo sui laih, lu rơwang bruă, hmâo hơdôm tơlơi ngă soh phiăn prong, ba truh tơlơi răm [a\m prong gah bruă bơwih [ong mơnuih mơnam hăng anih anom do#.

Bruă rơkâo pơsir tơlơi ngă soh hơdôm mơnuih ping gah, khul ping gah ngă soh dưi hmâo m[s tu\ ư hrom, do\ng yua.

Tơlơi anun brơi [uh, Jơnum min pel e\p kơđi tơlơi ping gah dêh ]ar ta hmâo pơsir djơ\ mơnuih, djơ\ tơlơi soh, hmâo pran juă klă, djơ\ phiăn, pơhlôm tơlơi dưm kơnar, tơlơi djơ\ sit, hmao tlôn.

Tui hăng Kơ-iăng nai prin tha, Tiến sĩ Bùi Đình Phong, [ơi Sang hră pơtô bruă kơđi ]ar Hồ Chí Minh: Hơdôm mơta tơlơi rơđah đông phrâo rơgao brơi [uh tơlơi sit amăng Ping gah dưi pơdah rơđah đông hăng tơpă ară, kho\p:

“Ta pơdo\ng hơdôm tơhnal pơkă klă samơ\ hrom hăng anun khom gah lui abih bang, tơdah thâo hơdôm mơnuih bơdjơ\ nao [u klă thơ khom gah lui mơtam.

Kâo pơmin tui anun, amăng rơnuk hơpă amra lom ba mut  amăng Ping gah akă thâo samơ\ lom mut giong [uh thơ, khom ba tơbiă mơtam. Dưi ngă tơlơi anun, kâo pơmin amra dưi mă tu\ tơlơi đăo gơnang mơng m[s”.

Khom pơsir mơnuih apăn bruă, mơnuih ping gah ngă soh phiăn hmâo pơsit sa bôh nik, [u hmâo “kual kom” amăng pel e\p, pơsir tơlơi ngă soh phiăn Ping gah, yap wot hăng mơnuih apăn bruă glăi pơdơi thun tha [u dah glăk do# apăn bruă.

Hrom hăng anun, phrâo rơgao, hơdôm tơlơi pơ[u\t glăi ăt kah hăng pơsit pơsir mơnuih ping gah ngă soh leng kơ dưi lăi pơdah amăng hră pơhing phrâo djru m[s [uh hăng thâo rơđah tơlơi tơpă, tơlơi kho\p mơng Ping gah ta pioh kơ hơdôm tơlơi ngă soh phiăn mơng mơnuih apăn bruă, mơnuih ping gah, [u pơ pu\, hơneh đuăi [u dah prah pơgang brơi tơlơi ngă soh ôh.

Ơi Nguyễn Viết Chức, Khoa gum bruă gru\p Khoa Jơnum min djop djuai ania mơnuih mơnam dêh ]ar Việt Nam lăi le\:

“Ping gah le\ pơ ala kơ abih bang m[s, tui anun mơn [u lăi pơdah kơ abih bang m[s mơ\ kơnong kơ pơsir mă amăng tơdruă đu], tui anun amra dưi mơn? 

Kâo pơmin anai le\ tơlơi pơplih phrâo, djơ\. Jai lu tơlơi pơdah rơđah jai klă.

Yua kơ Ping gah ta hmâo boh tu\ yua hơpă rơngiao kơ bôh tu\ yua mơng m[s, tui anun hmâo tơlơi hơge\t pioh do\p m[s?

Hmâo pơdah rơđah kah mơng dưi pơplih pơkra, hmâo pơdah rơđah kah mơng jing tơlơi kiăng lăng nao pioh pơhra\m pô, bơ\ tơdah dơnong kơ do\p thơ “păp `ai nao rai tơdruă” ba truh mơnuih apăn bruă mơng pô hmâo tơlơi [u klă jai hrơi jai dơlăm tui”.

Tui hăng tơlơi lăi pơthâo glăi mơng Jơnum min pel e\p kơđi tơlơi Ping gah dêh ]ar ta, 6 blan rơgao, mrô hơdôm bruă pel e\p đ^ tui bơhmu hăng thun hlâo, biă `u pel e\p hmâo gru nam ngă soh phiăn.

Rơđah biă `u, Jơnum min pel e\p kơđi tơlơi hơdôm gưl hmâo pơ phun pel e\p 855 khul gru\p Ping gah hăng rơbêh kơ 3.500 ]ô mơnuih ping gah.

Gru\p apăn bruă Ping gah ngă tui pơsir tơlơi ngă soh hăng 2 khul gru\p ping gah hăng 6 ]ô mơnuih ping gah gah Kơnuk kơna ta wai lăng; Gru\p apăn bruă Ping gah dêh ]ar ngă tui pơsir tơlơi soh 1 ]ô mơnuih apăn bruă gưl dlông mơng Ping gah.

Tơlơi găn gao dưi mă tu\ rơgao hơdôm bruă pel e\p jing mă yua đut tơhnal hơdôm glông pôr pơhing kah hăng: Hră pơhing phrâo, mơnuih mơnam, rơgao tơlơi rơkâo đ^ mơng m[s, bruă thâo kơ tơlơi [ơi hơdôm anih anom.

Tơdơi kơ hmâo tơlơi pơhing le\ [irô pel e\p ping gah hmao tlôn, gơgrong hlâo, ngă tui kho\p, abih bang samơ\ khm hơduah e\p to\ng ten, djơ\ rơ-oa, tơpă amăng bruă thâo [uh hơdôm tơlơi ngă soh hăng khom pel e\p, pơsir, [u be\ đuăi, [u kư-guam tơlơi tek rơwek nao rai.

Bruă pơsit mơnuih pel e\p khom djơ\. Bôh yôm pel e\p khom djơ\ hăng sit, mông pel e\p ăt khom djơ\ mơn.

Khoa gum bruă Ding jum kơđi ]ar, Khoa git gai Ping gah dêh ]ar, Khoa Jơnum min pel e\p kơđi tơlơi Ping gah dêh ]ar ta ơi Trần Quốc Vượng lăi le\: Tơlơi pơ[u\t mă mơng Jơnum min pel e\p kơđi tơlơi khom ngă pô ngă soh phiăn thâo [uh tơlơi pô soh; hrom hăng anun lăi pơthâo hmao tlôn kiăng m[s thâo. Ơi Trần Quốc Vượng lăi rơđah:

“Je# hăng anai hloh Tơlơi pơtrun pơsit Ping gah mrô 4, tal 12 hmâo sa mơta ]ih rơđah le\ khom pơdah rơđah hơdôm tơlơi pơ[u\t mă mơng Jơnum min pel e\p kơđi tơlơi.

Ngă tui anai hmâo tu\ yua kơ Ping gah, m[s [uh Ping gah ngă tui kho\p tui anun, m[s mơng hmư\ tui.

Bơ\ hơdôm mơnuih pơkon ăt khom lăng nao mơn kiăng hmâo noa pơhu^ mơng `u. Tơlơi pơdah rơđah le\ yôm phăn biă, `u tơ-oa `u, hmâo tơlơi lar hyu.

Tui anun [ing ta pel e\p sa bruă samơ\ hmâo bơdjơ\ nao  lu bruă hă tui anun kah mơng dưi pơgang hlôm hlâo, bơ\ ngă hiưm hơpă [ing ta dưi ngă abih djop bruă. Ngă sa bruă samơ\ khom hmâo tơhnal lar hyu”.

Bruă pel e\p pơsir tơlơi ngă soh ha amăng ple\ tơlơi ngă soh mơng sa dua ]ô khoa apăn bruă kơnuk kơna hăng tơring ]ar, [ôn prong hơdôm hrơi je# hăng anai brơi [uh, bruă pơdo\ng, pơkra Ping gah tui pran jua Tơlơi pơtrun pơsit ping gah mrô 4 tal 12 sit nik kơtang kơja\p.

Anai ăt le\ tơlơi kiăng ngă kơtuă hăng hlơi, pô hơpă khă ngă khoa hơge\t hai, tơdah hmâo tơlơi ngă soh hăng tơlơi pơkă mơng Ping gah, tơlơi phiăn mơng Kơnuk kơna, nao kơđai glăi hăng bôh tu\ yua mơng lon ia, mơng m[s hă leng kơ dưi pơsir tơpă rơđah soh.

Siu H’ Prăk: Pô ]ih hăng pôr