Để thích nghi với điều kiện khí hậu trên các dãy núi cao, người Mông thường chọn kiến trúc nhà trệt, 3 gian, trình tường lợp ngói hoặc nhà gỗ lợp mái lá để giữ ấm. Trong đó, bàn thờ gia tiên luôn được đặt ở gian giữa, trên vách sau hoặc cột nhà chính, đối diện với cửa lớn. Cũng như các dân tộc khác, bàn thờ của người Mông là nơi con cháu tưởng nhớ những người đã khuất và gửi gắm mong ước về sự bình an, thuận hòa. 

Người Mông quan niệm tổ tiên là những người đã khuất trong vòng 3 đời trở lại, gồm bố mẹ, ông bà, cụ. Vào ngày Tết năm mới, hay các dịp cúng nghi lễ đời người của các thành viên trong gia đình, chủ nhà hoặc thầy cúng sẽ làm lễ trước bàn thờ gia tiên, gọi tên tuổi các thế hệ đã khuất về chứng giám và hưởng lễ cùng gia đình.

Bàn thờ của người Mông có cấu trúc rất đơn giản, thường chỉ là một chiếc bàn hoặc kệ gỗ nhỏ, đặt một ống tre hoặc ống gỗ để thắp hương, và không thể thiểu Xử Cang – một miếng giấy dó hình chữ nhật dán trực tiếp trên kệ thờ. Xử Cang thường được dán ở vị trí ngang tầm mắt hoặc cao hơn đầu người một chút để đảm bảo sự tôn nghiêm, tránh tầm tay trẻ nhỏ và không bị va quệt trong sinh hoạt hàng ngày. Anh Cứ A Súa ở phường Đoàn Kết, tỉnh Lai Châu cho biết, Xử Cang là nơi linh hồn tổ tiên ngự trị, phù hộ con cháu bình an, làm ăn phát đạt.

Theo tập quán truyền thống, người Mông không thắp hương theo tuần trăng hàng tháng mà chỉ cúng khấn vào dịp Tết và các nghi lễ đời người. Họ sẽ lập mới bàn thờ vào ngày cuối năm. Trong ngày này, sau khi quét dọn kệ thờ, chủ nhà sẽ gỡ Xử cang cũ đem đốt và dán lại Xử cang mới. Họ chọn con gà trống to, đẹp nhất do gia đình nuôi được để hiến sinh ngay trước bàn thờ, sau đó nhổ lấy 3-4 túm lông ở cổ gà, chấm vào tiết rồi dán lên Xử cang mới.

Bước vào một căn nhà của người Mông, nếu trên vách sau có 2 kệ thờ với 2 miếng giấy dó Xử Cang thì chắc chắn chủ nhà là người biết về thuốc nam hoặc hành nghề thầy lang trong cộng đồng. Trong thế giới tâm linh của người Mông, y học dân gian không chỉ đơn thuần là kinh nghiệm chữa bệnh mà còn gắn liền với tín ngưỡng "vạn vật hữu linh".

Người hành nghề thuốc lập riêng bàn thờ để thờ cúng tiền nhân đã truyền dạy y thuật và thần cây thuốc. Người Mông tin rằng lấy được cây thuốc chữa được bệnh không chỉ nhờ sự truyền dạy, mà còn do sự mách bảo, trợ giúp siêu nhiên.

"Người già kể rằng, có khi bị bệnh, tự dưng nằm mơ thấy cây thuốc đấy, lấy thuốc này về đắp vào khỏi ngay, không cần ai chỉ cho đâu" - Anh Hùng Văn Phương, người Mông ở xã Nghĩa Thuận, tỉnh Tuyên Quang cho biết:

Cũng như bàn thờ gia tiên, bàn thờ nghề thuốc của người Mông cũng được làm mới duy nhất vào sáng ngày cuối năm, với lễ vật tạ ơn tổ nghề và thần cây thuốc là con gà trống to. Hình thức bày trí của 2 bàn thờ đôi khi không có gì khác biệt hoặc bàn thờ nghề thuốc có thể nhỏ hơn một chút. Vị trí đặt bàn thờ nghề thuốc cũng không cố định, có thể nằm bên trái, bên phải, ngang bằng hoặc thấp hơn so với bàn thờ gia tiên, tuỳ theo quy định của từng dòng họ.

Theo phong tục tập quán truyền thống, mỗi khi có người đến nhờ chữa bệnh, thầy lang người Mông phải thắp hương, gieo quẻ xin tổ nghề cho phép đi hái thuốc, cũng như phù hộ cho việc lấy thuốc được suôn sẻ, lấy được đúng thuốc đúng bệnh, và tránh được rủi ro trên đường. Người đến xin thuốc phải có chút lễ để thầy lang dâng lên ban thờ.

Việc thiêng hóa nghề thuốc không chỉ thể hiện lòng tri ân của người Mông đối với những thế hệ đi trước đã truyền dạy y thuật, mà còn gửi gắm niềm tin vào sức mạnh chữa lành từ thiên nhiên. Cùng với tục thờ cúng tổ tiên, những nghi lễ cho thấy đời sống tâm linh của người Mông tuy mộc mạc trong hình thức, nhưng hàm chứa những quan niệm sâu sắc về cội nguồn và sự tiếp nối giữa các thế hệ./.