Là một trong 9 thí sinh tham dự Hội thi thổi kèn saranai tại di tích tháp Pô Sah Inư trong dịp Lễ hội Katê năm 2026 vừa qua, anh Thổ Vàng, trú thôn Phan Thanh, xã Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng (khu vực Bắc Bình, Bình Thuận cũ) đã để lại ấn tượng cho Ban giám khảo và người xem bởi tiếng kèn đầy nội lực cùng với bộ trang phục bắt mắt.

Anh Vàng cho biết, nhạc cụ Chăm do ông bà tổ tiên để lại, cho nên mình phải gìn giữ nó, để truyền dạy lại cho con cháu sau này: "Mình đi không phải để thi thố mà để góp vui. Trước đây, ông già có nghiên cứu rồi ghi ra nốt để thổi saranai, thấy ông già làm, ổng thổi rồi mình bắt chước theo. Giờ lớn tuổi rồi, chỉ có thể giúp bà con trong các dịp làm lễ theo truyền thống của người Chăm”.

Anh Thổ Vàng là người con đầu của Nghệ nhân Ưu tú Thổ Đồng – Người được bà con và bạn bè gần xa yêu mến gọi với cái tên thân mật là “Đồng ghi-năng” hay “Đồng saranai”.

Nghệ nhân Thổ Đồng ở thôn Phan Thanh, xã Hồng Thái, tỉnh Lâm Đồng là một trong số ít người vừa biết đánh trống ghi-năng vừa biết chế tác ra loại trống này.

Ông Đồng cho biết, để tạo ra cái trống ghi-năng, đòi hỏi người làm phải thật khéo léo, tỉ mỉ và có kỹ thuật cao... Để có một sản phẩm là cả một quá trình rất công phu. Ông làm vì niềm đam mê, vì yêu thích và muốn bảo tồn nhạc cụ của dân tộc mình. Không chỉ với trống ghi-năng, hiện ông đang chế tác thêm trống paranưng.

"Thầy dạy làm trống ghi-năng thôi, còn paranưng thì bà con mang tới cho tôi sửa. Trống bà con mang tới nó chỉ hư một vài bộ phận, tôi tháo hết ra và xem lại kết cấu của nó, từ đó làm theo, làm y như cái cũ vậy.", ông Đồng chia sẻ. 

Nghệ nhân Thổ Đồng có 5 người con, ngoài con trai cả, người con trai áp út của ông là Thổ Minh Vượng cũng có lòng đam mê với nhạc cụ dân tộc.

Nhờ am hiểu và lòng đam mê nhạc cụ dân tộc, anh Thổ Minh Vượng được Nhà hát ca múa nhạc Biển Xanh của tỉnh Bình Thuận (trước sáp nhập tỉnh) tuyển vào với vai trò là người đánh trống. Tại đây anh được trau dồi thêm kiến thức về cách chơi các loại trống hiện đại. Anh Vượng kể: “Nói chung là nhạc cụ Chăm, nhạc cụ dân tộc là chính. Sau đó em học thêm nhạc cụ hiện đại như: Trống điện, trống ga, trống trầu, trống Tây Sơn của Bình Định. Do đam mê nên cũng áp dụng nhạc cụ Chăm như ghi-năng, saranai, paranưng vào nhạc cụ hiện đại, với mong muốn phát triển thêm nhạc cụ của dân tộc mình”.

Gần 30 năm gắn bó với nghề làm trống ghi-năng, Nghệ nhân Thổ Đồng đã chế tác ra hàng chục cặp trống, nhưng ông vẫn chưa tìm được ai “nặng lòng” với nhạc cụ dân tộc để cùng đồng hành, sẻ chia với ông.

Nghề chế tác trống ghi-năng ở Lâm Đồng hiện không còn phổ biến, nghệ nhân biết làm trống chỉ đếm trên đầu ngón tay, nhưng lại chưa có lớp trẻ kế cận. Nghệ nhân Thổ Đồng bộc bạch:“Hiện nay, tôi cũng đã lớn tuổi rồi, cũng mong muốn truyền dạy lại những gì mình biết về nhạc cụ dân tộc cho thế hệ trẻ để tiếp tục gìn giữ vốn văn hóa của dân tộc. Nhưng thực tế cho thấy, hiện nay các bạn trẻ ít quan tâm đến việc này, nên bản thân cũng mong muốn chính quyền địa phương quan tâm mở các lớp để tôi cũng như một số nghệ nhân khác truyền dạy cho con cháu của mình các giá trị văn hóa người Chăm.”

Trước trăn trở của người cha, anh Thổ Minh Vượng cũng bày tỏ quyết tâm gắn bó với những thanh âm trầm hùng của tiếng trống ghi-năng, tiếng réo rắt của kèn saranai.

Sau khi sáp nhập tỉnh, Nhà hát ca múa nhạc Biển Xanh sáp nhập thành Nhà hát nghệ thuật Lâm Đồng, anh Vượng xin nghỉ chế độ để dành toàn thời gian cho việc chế tác nhạc cụ Chăm mà ông cha để lại: “Ba tôi giờ đã có tuổi rồi, giờ mình phận làm con, nên tôi xin nghỉ làm việc cho Nhà nước để vừa có thời gian chăm sóc ba tôi và tiếp tục theo đuổi nghề của ông cha, gìn giữ và phát triển thêm. Trong làng có hoạt động lễ hội, như Rija, Ma-ti chẳng hạn, thì tôi cũng đi giúp bà con”.

Theo các nhà nghiên cứu văn hoá Chăm, trước thực trạng nghề làm nhạc cụ truyền thống của người Chăm đang dần bị thất truyền, bên cạnh giải pháp khuyến khích thế hệ trẻ học nghề, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp thiết thực khác mang tính bền vững.

Ông Nguyễn Ngọc Ẩn, Giám đốc Bảo tàng Cổ vật Mũi Né nói: "Tôi cho rằng hiện nay chỉ có 1 – 2 nghệ nhân biết làm trống ghi-năng, tôi nghĩ nên có một sự đầu tư,  quảng bá mạnh hơn nữa để nó sức hút và sức tiêu thụ trống ghi-năng. Mong rằng chính quyền địa phương cũng như các sở, ban, ngành, quan tâm đến nghệ thuật làm trống và giới thiệu đến các khách du lịch."

Trong ngôi nhà nhỏ, hình ảnh người cha cần mẫn đẽo từng thớ gỗ, căng từng mặt da thú để làm nên cái trống ghi-năng, những người con hăng say thổi lên giai điệu kèn saranai réo rắt, rồi tiếng trống paranưng vang lên đều đặn đã trở nên quen thuộc với gia đình Nghệ nhân Ưu tú Thổ Đồng.

Đối với họ, việc chế tác và lưu giữ nhạc cụ không phải để mưu sinh, mà là trách nhiệm thiêng liêng truyền từ đời này sang đời khác. Bởi "giữ lửa" nhạc cụ dân tộc Chăm cũng chính là giữ nhịp đập tâm linh của cả một cộng đồng./.