Từ hội đua bò Bảy Núi ở An Giang đến lễ hội Óoc Om Bóc – đua ghe Ngo tại thành phố Cần Thơ, những lễ hội truyền thống của đồng bào Khmer không chỉ mang đến không khí vui tươi, sôi nổi mà còn lưu giữ những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương đang góp phần tạo điều kiện để các lễ hội tiếp tục được duy trì, phát huy trong đời sống hôm nay.

Theo những người am hiểu văn hóa Khmer, hội đua bò vùng Bảy Núi, tỉnh An Giang, bắt nguồn từ hoạt động lao động sản xuất của người dân. Trước đây, vào mùa cày cấy, bà con đưa bò ra ruộng nhà hoặc giúp chùa cày bừa. Sau những giờ lao động, người dân cho các đôi bò chạy thi trên sân ruộng để vui chơi, giải trí. Dần dần, hoạt động dân dã này trở thành nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc của đồng bào Khmer. Qua thời gian, các vị sư và người dân trong phum, sóc từng bước tổ chức hội đua bài bản hơn, gắn với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng, đặc biệt là lễ Sene Đôn-ta – dịp để đồng bào Khmer tưởng nhớ tổ tiên, những người đã có công khai phá đất đai, tạo dựng cuộc sống.

Hòa thượng Chau Cắt, Trụ trì chùa Mỹ Á, phường Chi Lăng, tỉnh An Giang, cho biết: “Chúng tôi thấy rằng cuộc đua bò là một sự khuyến khích đối với người nông dân nuôi bò, việc chăm sóc bò to khỏe, có sức lực để phục vụ người dân làm nông nghiệp. Đồng thời, hội đua bò gắn liền với lễ Sene Đôn-ta, để tưởng nhớ công ơn tổ tiên – những người đã đổ mồ hôi để chúng ta có ruộng cấy, rẫy màu, nuôi sống bản thân. Bà con cùng nhau gìn giữ những nét văn hóa truyền thống tốt đẹp mà cha ông đã gây dựng, lưu truyền cho đến ngày nay”.

Từ những cuộc đua mang tính tự phát, hội đua bò Bảy Núi ngày càng được tổ chức quy mô, trở thành sự kiện văn hóa – thể thao được đông đảo người dân mong đợi. Mỗi khi các đôi bò bước vào đường đua, không khí lễ hội lại trở nên náo nhiệt với sự cổ vũ của người dân và du khách.

“Tôi thấy tổ chức hội đua rất vui, được Nhà nước quan tâm tổ chức quy mô và ngày càng phát triển, khâu tổ chức rất tốt”.- ông Chau Thông bày tỏ.

Để có được những màn tranh tài hấp dẫn, người điều khiển phải dành nhiều thời gian chăm sóc, huấn luyện bò, đồng thời rèn luyện khả năng phối hợp với con vật trên đường đua. Trên giàn bừa, chỉ một chút mất bình tĩnh hoặc một bước chạy lệch hướng cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả.

Với khoảng 30 năm tham gia hội đua bò và từng đoạt nhiều giải cao, ông Chau Thu cho biết: “Mình học từ từ như là học chữ vậy, mỗi năm biết một chút, sau thời gian sẽ thành thạo điều khiển bò. Mình phải tập luyện làm sao để bò biết nghe lệnh, nghe theo lời điều khiển của mình”.

Tuy nhiên, với những người tham gia hội đua, thắng thua không phải là điều quan trọng nhất. Niềm vui còn đến từ sự giao lưu, gặp gỡ và cơ hội góp sức gìn giữ truyền thống của cộng đồng.

Nếu như trước đây, hội đua chủ yếu do các ngôi chùa đứng ra tổ chức sau mùa cấy, ngày nay, chính quyền địa phương đã tham gia tổ chức, góp phần duy trì và phát triển hoạt động văn hóa này. Ông Chau Sóc cho biết: “Từ thời ông bà truyền lại, từ thời xa xưa đến nay. Trước đây, tới mùa cấy, làm ruộng xong rồi thì mình đến chùa để chơi. Chùa tổ chức cho bà con vui vẻ. Bây giờ thì chính quyền địa phương đứng ra tổ chức cho bà con”.

Từ một hoạt động gắn với đồng ruộng, hội đua bò Bảy Núi đã trở thành nét văn hóa tiêu biểu của đồng bào Khmer. Lễ hội không chỉ tạo sân chơi lành mạnh mà còn góp phần giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống lao động, tinh thần cộng đồng và ý thức gìn giữ những giá trị văn hóa của dân tộc.

Cùng với hội đua bò Bảy Núi, lễ hội Óoc Om Bóc – đua ghe Ngo là sự kiện văn hóa được đồng bào Khmer ở thành phố Cần Thơ mong đợi mỗi dịp rằm tháng 10 âm lịch hàng năm.

Trên dòng sông Maspero, thuộc phường Phú Lợi và phường Sóc Trăng, những chiếc ghe Ngo rực rỡ sắc màu cùng hàng chục tay bơi tạo nên không khí sôi động. Tiếng trống thúc giục, tiếng hò reo cổ vũ hòa cùng nhịp mái chèo, làm bừng lên sức sống của lễ hội truyền thống.

Đại đức Lâm Chanh Sầm Nang, Trụ trì chùa Prêk On Đơk, xã Nhu Gia, thành phố Cần Thơ, cho biết: “Đua ghe Ngo là truyền thống của đồng bào Khmer. Nói chung, các chùa khi đến lễ hội đều tổ chức tập bơi đua để tham gia, giữ bản sắc văn hóa của dân tộc mình. Bà con rất phấn khởi, vui mừng. Đảng, Nhà nước quan tâm đến đồng bào, tạo điều kiện tổ chức lễ Óoc Om Bóc, trong đó có đua ghe Ngo”.

Sự quan tâm của các cấp, các ngành còn thể hiện qua việc tổ chức lễ hội ngày càng quy mô, tạo điều kiện để các đội ghe duy trì hoạt động và tham gia tranh tài. Tại thành phố Cần Thơ, lễ hội hằng năm thu hút khoảng 60 đội ghe Ngo đến từ các địa phương, cùng đông đảo người dân và du khách đến cổ vũ. Các địa phương cũng hỗ trợ các chùa duy trì đội ghe, chuẩn bị phương tiện và tổ chức tập luyện.

Một trong những niềm vui của đồng bào Khmer trong mùa lễ hội năm 2026 là sự trở lại của đội ghe Ngo chùa Peam Buôl Thmây, phường Phú Lợi, sau hơn 20 năm không có ghe tham gia lễ hội. Nhờ sự quan tâm, hỗ trợ kinh phí đóng ghe mới của chính quyền địa phương, nhà chùa và bà con trong bổn sóc có thêm điều kiện tiếp nối truyền thống.

Đại đức Đinh Hoàng Sự, Trụ trì chùa Peam Buôl Thmây, chia sẻ: “Sư sãi và bà con phật tử rất vui mừng khi được địa phương quan tâm hỗ trợ ghe Ngo để tham gia lễ hội, một trong những giá trị văn hóa đã có từ rất lâu đời của đồng bào chúng tôi”.

Với các vị sư và phật tử, mỗi chiếc ghe Ngo không chỉ là phương tiện thi đấu mà còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết, niềm tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc và sự tiếp nối truyền thống qua nhiều thế hệ.

Mỗi chiếc ghe Ngo dài khoảng 30 mét, được trang trí bằng những hoa văn, màu sắc rực rỡ. Để đạt thành tích tốt, các tay bơi phải phối hợp nhịp nhàng, cùng hướng về mục tiêu đưa ghe nhanh chóng về đích. Sự đồng lòng của từng thành viên tạo nên sức mạnh tập thể, cũng chính là tinh thần cộng đồng được thể hiện sinh động trong lễ hội.

“Trong thể thao thì có thắng thua, cho nên dù kết quả thế nào thì chúng tôi vẫn vui, phấn khởi, vì đã tham gia đóng góp để cho lễ hội thành công. Cảm ơn Chính phủ, thành phố đã quan tâm tổ chức lễ hội”- ông Châu Dương, thành viên Ban Quản trị chùa Tum Nup, xã An Ninh, thành phố Cần Thơ, cho biết.

Trong không gian văn hóa ghe Ngo, bên cạnh những chiếc ghe dài, rực rỡ sắc màu trên đường đua, còn có một loại thuyền truyền thống mang ý nghĩa đặc biệt: ghe Cà Hâu, còn gọi là ghe hầu.

Theo lời kể của các vị cao niên, ghe Cà Hâu gắn liền với hoạt động của các đội ghe Ngo từ xa xưa. Loại ghe này được sử dụng để đưa các vị cao tăng và những người có uy tín đi cùng, theo dõi, kiểm tra, chỉ đạo hoạt động của đội ghe; đồng thời chuyên chở lương thực, nước uống và các vật dụng phục vụ hậu cần.

Đại đức Lâm Hiệp, Trụ trì chùa Tum Nup, cho biết: “Đây là chiếc ghe có từ truyền thống xa xưa, mà theo sư tìm hiểu, có vai trò đồng hành cùng ghe Ngo trong quá trình đi bơi đua. Ghe Cà Hâu được sử dụng để chuyên chở các vị hòa thượng, thượng tọa, đại đức, trụ trì và những người có uy tín, nhằm kiểm tra, quản lý và chỉ đạo ghe Ngo tham gia cuộc đua. Ngoài ra, ghe Cà Hâu còn được dùng để vận chuyển lương thực”.

Trước những thay đổi của đời sống, việc phục dựng và giới thiệu ghe Cà Hâu tại lễ hội Óoc Om Bóc – đua ghe Ngo do thành phố Cần Thơ tổ chức trong những năm qua có ý nghĩa thiết thực. Đây không đơn thuần là việc tái hiện một phương tiện truyền thống mà còn là cách khơi dậy ký ức văn hóa, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về quá trình tổ chức các cuộc đua ghe Ngo trong quá khứ.

Khi ghe Cà Hâu xuất hiện bên cạnh những chiếc ghe Ngo trong không gian lễ hội, các giá trị văn hóa truyền thống được kết nối, bổ sung cho nhau, góp phần làm phong phú thêm bản sắc của lễ hội Óoc Om Bóc.

Đồng bào Khmer sinh sống tại nhiều địa phương ở Tây Nam Bộ, với đời sống văn hóa phong phú, gắn liền với các ngôi chùa, hoạt động lao động sản xuất và sinh hoạt cộng đồng. Qua nhiều thế hệ, những lễ hội truyền thống như đua bò Bảy Núi, Óoc Om Bóc – đua ghe Ngo đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân.

Thời gian qua, Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương triển khai nhiều chính sách đầu tư, hỗ trợ phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào Khmer, trong đó có công tác bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Việc quan tâm tổ chức lễ hội, hỗ trợ các đội ghe Ngo, phục dựng những phương tiện truyền thống như ghe Cà Hâu đã góp phần tạo điều kiện để các giá trị văn hóa tiếp tục được duy trì và lan tỏa.

Bảo tồn văn hóa không chỉ dừng lại ở việc tổ chức các lễ hội định kỳ mà còn cần sự tham gia chủ động của cộng đồng, sự tiếp nối của thế hệ trẻ và sự đồng hành của các cấp, các ngành. Khi những phong tục, tập quán và sinh hoạt văn hóa truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống, bản sắc của đồng bào Khmer sẽ có thêm sức sống, góp phần làm phong phú nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng.