Tại Cao Bằng, những nghề truyền thống như làm hương Phia Thắp, rèn Phúc Sen, làm giấy bản hay đường phên Bó Tờ đang được trao thêm cơ hội phát triển khi địa phương gắn bảo tồn văn hóa với thị trường, du lịch và chuyển đổi số. Đây cũng là cách cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Dưới chân núi Phà Hùng, làng Phia Thắp, xã Quảng Uyên là nơi đồng bào Nùng An gìn giữ nghề làm hương hàng trăm năm. Từ năm 2016, làng được lựa chọn phát triển du lịch cộng đồng; năm 2021 được công nhận là làng nghề. Hơn 50 hộ dân hiện vẫn duy trì nghề, đồng thời kết hợp sản xuất với đón khách tham quan, trải nghiệm.

Chị Hoàng Thị Tâm, người làm hương ở Phia Thắp cho biết, nghề được truyền lại từ cha mẹ và trở thành một phần đời sống của người dân trong làng. Người làm nghề mong muốn sản phẩm được nhiều người biết đến hơn để tạo thêm thu nhập cho các hộ gia đình.

Du lịch cộng đồng đang giúp nghề truyền thống có thêm không gian để phát huy. Các hộ dân không chỉ bán sản phẩm mà còn giới thiệu nguyên liệu, quy trình làm hương và hướng dẫn du khách trải nghiệm. Với gia đình bà Hoàng Thị Bảy, mỗi đoàn khách đến làng là một dịp giới thiệu những nguyên liệu như cây mai, cây bầu hắt, mùn cưa cây khảo và các sản phẩm hương truyền thống, hương nụ quế.

Cùng với làng hương Phia Thắp, xã Quảng Uyên còn có làng nghề làm giấy bản và làng nghề rèn. Năm 2025, tổng doanh thu của ba làng nghề đạt hơn 55 tỷ đồng, tạo việc làm cho gần 600 lao động nông thôn.

Để nghề sống được, người dân từng bước đầu tư máy móc, ứng dụng khoa học kỹ thuật, cải tiến mẫu mã, kiểm soát chất lượng và mở rộng kênh tiêu thụ. Sản phẩm không chỉ được bán tại chợ, hội chợ, điểm du lịch mà còn tiếp cận khách hàng qua mạng xã hội và thương mại điện tử.

Theo bà Hoàng Thị Hiếu, Chủ tịch UBND xã Quảng Uyên, địa phương xác định chất lượng sản phẩm và gắn làng nghề với du lịch cộng đồng là hướng đi trọng tâm. Nhiều nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia, dự án hỗ trợ đã được lồng ghép để duy trì, bảo tồn và phát triển làng nghề. Trong đó, làng hương Phia Thắp đã được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao; làng rèn Phúc Sen xây dựng nhãn hiệu chứng nhận sản phẩm; làng nghề làm giấy bản từng bước được gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Tại xã Phục Hòa, nghề làm đường phên Bó Tờ cũng đang được trao thêm cơ hội từ cách làm này. Nghề đã tồn tại hơn một thế kỷ, với 95 hộ ở xóm Bó Tờ đang gắn bó, mỗi năm sản xuất khoảng 380 tấn đường phên. Năm 2019, Bó Tờ được công nhận là làng nghề truyền thống; năm 2020, sản phẩm đường phên được chứng nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh.

Giai đoạn 2023-2025, tỉnh Cao Bằng bố trí hơn 23,6 tỷ đồng để bảo tồn, phát triển làng nghề và ngành nghề nông thôn; giai đoạn 2026-2030 dự kiến dành 50,72 tỷ đồng. Nguồn lực này được tập trung vào những khâu người làm nghề còn hạn chế như bảo đảm an toàn thực phẩm, cải tiến bao bì, tem nhãn, hỗ trợ thiết bị, kết nối tiêu thụ và khuyến khích liên kết để thống nhất chất lượng, giá bán.

Ông Nông Minh Thắng, Bí thư Đảng ủy xã Phục Hòa cho rằng, với làng nghề đường phên Bó Tờ, thực hiện Nghị quyết 80 là bảo tồn kỹ thuật gắn với giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời đổi mới, nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường qua chuyển đổi số. Mục tiêu là biến những giá trị văn hóa truyền thống thành sản phẩm và nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội.

Từ Phia Thắp đến Bó Tờ, cách làm của Cao Bằng cho thấy bảo tồn không có nghĩa giữ nghề trong không gian khép kín. Khi sản phẩm được chuẩn hóa, có thương hiệu, có thị trường và gắn với trải nghiệm du lịch, nghề truyền thống có thêm sức sống và người trẻ có thêm động lực nối nghiệp.

Nghị quyết 80 vì thế đang được cụ thể hóa từ những việc rất gần với đời sống: giữ kỹ thuật cũ, nâng chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường và đưa sản phẩm lên không gian số. Khi nghề tạo ra thu nhập, di sản không chỉ được lưu giữ mà tiếp tục trở thành nguồn lực cho phát triển ở vùng cao Cao Bằng.