Hội An từng được biết đến là một thương cảng quốc tế sầm uất vào thế kỷ XVII và XVIII, nơi giao thương của những thương nhân Nhật Bản, Hà Lan, Tây Ban Nha, Trung Quốc, Ấn Độ.

Nhiều kiều dân nước ngoài được Chúa Nguyễn cho phép ở lại lập phố, mở cửa hàng buôn bán, được sống theo phong tục riêng. Trải qua những biến động của lịch sử, cấu trúc đô thị cổ ở Hội An gần như vẫn còn nguyên vẹn.

Theo anh Trương Hoàng Vinh, Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, kết cấu của thương cảng Hội An xưa thể hiện dấu ấn qua các công trình được bảo tồn ngày nay. Trong đó, tập trung là các tuyến phố, các nhà buôn, hiệu buôn, các di tích tín ngưỡng của cộng đồng dân cư đô thị thương cảng.

"Đó là các bến thuyền nơi cập bến tàu thuyền thương mại trên sông Hoài. Các tuyến phố là trung tâm buôn bán của đô thị thương cảng Hội An ngày xưa như là tuyến phố Trần Phú được hình thành vào thế kỷ 17. Rồi tuyến phố đường Nguyễn Thái Học được hình thành vào đầu thế kỷ 19 và tuyến phố Bạch Đằng được thành lập vào cuối thế kỷ 19. Các loại hình hàng hóa được buôn bán phổ biến ở 3 tuyến phố kể trên". - Anh Trương Hoàng Vinh cho biết.

Phố cổ Hội An nằm trọn trong phường Hội An với diện tích khoảng 2km2. Phố có những con đường ngắn và hẹp, có đoạn uốn lượn, chạy dọc ngang theo kiểu bàn cờ. 

Dọc con đường Trần Phú, những ngôi nhà nho nhỏ mang đậm kiến trúc truyền thống Việt nằm san sát nối dài. Mái ngói rêu phong với tông màu vàng nâu là chủ đạo. Nhiều ngôi nhà cổ đỉnh mái cao không quá 4m, kết cấu vì kèo gỗ, vách gỗ. Tản bộ ngắm nhìn mà tưởng như lạc bước vào những tháng ngày xưa.

Cũng có đoạn xuất hiện những ngôi nhà như ngôi nhà tộc họ Phạm với kiến trúc Châu Âu 2 tầng, mặt tiền kiểu Pháp lại đem đến cho con phố một vẻ đẹp cổ điển, sang trọng.

Cách đó không xa, là những ngôi nhà cổ như Quân Thắng, Đức An, Tấn Ký được xây dựng theo kiểu hình ống đặc trưng. Nguyên liệu xây dựng chính là các loại gỗ quý như lim, gỗ mít, kiền kiền, giáng hương…

Xa xưa, đó chính là những hiệu buôn nổi tiếng về lâm, thổ, sản, thuốc bắc, những mặt hàng quý hiếm… minh chứng cho sự thịnh vượng của thương cảng Hội An thời kỳ vàng son.

Bạn có bao giờ thắc mắc: hình ảnh được in trên tờ tiền polymer mệnh giá 20.000 đồng hiện hành của Việt Nam là công trình nào không? Đó chính là Di tích Lịch sử – Văn hóa quốc gia Chùa Cầu hay còn có tên gọi là Lai Viễn Kiều.

Giống như tên gọi, chùa Cầu là một ngôi chùa nằm trên chiếc cầu vắt cong qua lạch nước chảy ra sông Thu Bồn, nối giữa đường Nguyễn Thị Minh Khai và đường Trần Phú. Ngày nay, đó là biểu tượng của phố cổ mà khi đến với Hội An bạn không nên bỏ lỡ cơ hội chiêm ngưỡng công trình có một không hai này.

Được biết, di thích chùa Cầu nguyên là một cái cầu – công trình giao thông được xây dựng vào cuối thế kỷ thứ 17, đầu thế kỷ thứ 18. Tương truyền do người Nhật Bản xây. Ngày xưa, cộng đồng cư dân buôn bán giữa người Hoa và người Nhật tập trung ở đường Trần Phú và Nguyễn Thị Minh Khai. Ngăn cách giữa hai con đường Nguyễn Thị Minh Khai và đường Trần Phú hiện nay là một lạch nước. 

"Để chống sự xói lở và tạo ra một công trình giao thông kết nối đi lại thuận lợi giữa hai cộng đồng cư dân người Hoa và người Nhật, người Nhật mới xây dựng chiếc cầu nối liền giữa hai khu phố. Đến khoảng 50 năm sau, tương truyền theo người dân kể lại: ngôi miếu thờ vị thần trị thủy là Bắc Đế Trấn Vũ được cư dân làng Minh Hương lập nên. Tạo nên một bố cục cầu – miếu, mà dân gian Hội An gọi là chùa Cầu như hiện nay chúng ta đang thấy. Đến năm 1719, chúa Nguyễn Phúc Chu tuần du thương cảng Hội An có tham quan chùa Cầu. Và sau khi nghe về sự tích thành lập chùa Cầu  chúa Nguyễn Phúc Chu ban tên cho di tích này là Lai Viễn Kiều. Tức là cầu của người phương xa đến". - Anh Trương Hoàng Vinh nói.

Xen lẫn các ngôi nhà rêu phong là các hội quán màu sắc rực rỡ, mái ngói cong vút có cổng tam quan thiết kế tinh xảo. Không chỉ là nơi thờ tự, hội quán còn là trung tâm tổ chức các lễ hội quan trọng mà nếu may mắn đi đúng thời điểm bạn cũng có thể hòa mình vào không khí linh thiêng của cộng đồng. Như lễ tế tổ nghề may tháng Chạp, lễ tế tổ nghề rèn tháng Giêng...

Phố nhỏ, nhưng thật không ngoa khi nói rằng: chỉ một vài bước chân bạn cũng có thể “chạm” đến các nền văn hóa.

Nếu phố cổ Hội An thanh bình ban ngày, về đêm lại có một không khí rất khác: sôi động, nhộn nhịp. Đó là không gian diễn xướng của nghệ thuật bài chòi – Di sản văn hóa phi vật thể đại diện cho nhân loại mà bạn được thưởng thức ngay tại phố cổ.

Ông Tống Quốc Hưng, Phó Chủ tịch UBND phường Hội An, thành phố Đà Nẵng cho biết: "Từ 19 giờ đến 21 giờ mỗi tối đều có tổ chức hô hát bài chòi ở trong khu phố cổ để phục vụ cho du khách. Du khách vừa trải nghiệm nghe anh hiệu, chị hiệu hô hát, vừa có thể tham gia vào trò chơi trúng thưởng. Hoàn toàn là truyền thống".

Nếu không hòa vào dòng người nhộn nhịp đi dạo dọc quanh phố cổ. Du khách có thể tận hưởng sự thư thái khi ngồi thuyền xuôi dòng sông Hoài ngắm Hội An về đêm. Ban đêm, cảnh vật bên sông lung linh huyền ảo bởi hàng ngàn chiếc đèn lồng nhiều màu sắc.

Hoạt động đi thuyền tham quan phố cổ Hội An bắt đầu từ bờ sông đoạn ngã ba Lê Lợi – Bạch Đằng. Lái đò sẽ đưa bạn thẳng hướng cầu Hội An, ngang qua Chùa Cầu và lên tới cầu Cao Hồng Lãnh và quay về. Chỉ khoảng 30 – 40 phút đi trên  đường sông tầm hơn 1 cây số, bạn sẽ bắt gặp một vẻ đẹp rất khác của Hội An: mộc mạc, nên thơ.

Thả đèn hoa đăng trên sông Hoài bạn có muốn thử?! Những chiếc hoa đăng bằng giấy nhỏ xinh lần lượt được thả xuống sông trông như những dòng ánh sáng. Cả bến sông trông ảo diệu vô cùng.

Bạn yên tâm là sau khi những ngọn đèn đã cháy hết, những chiếc hoa đăng sẽ được thu gom lại và đưa lên bờ. Dòng sông Hoài thơ mộng của Hội An luôn được bảo vệ môi trường nghiêm ngặt!

Đến Hội An, khám phá phố cổ, bạn cũng đừng quên thưởng thức món ăn nức tiếng: cao lầu. Đó là món ăn chỉ thưởng thức ở phố cổ mới đúng vị. Sợi mì được làm từ gạo ngâm trong nước tro của một loại củi mọc ở Cù Lao Chàm. Chính nước tro ấy khiến cho sợi mì có màu vàng nâu đặc trưng.

Sau khi xay gạo thành bột, lọc kỹ, cắt sợi, chúng phải được luộc bằng nước sạch lấy từ giếng Bá Lễ nằm trong phố cổ. Đó là yếu tố khiến cho sợi mì mềm và dai dù đã luộc nhiều lần.

Một bát cao lầu truyền thống gồm có mì cao lầu, thịt xá xíu hầm mềm, những miếng bì cao lầu chiên giòn giống như những miếng tóp mỡ cắt vuông. Thêm một chút nước dùng, rau sống. Trộn đều lên ăn kèm với ớt sẽ bùng lên hương vị đặc trưng.

"Món Cao lầu có người bảo là do là ngồi ở trên lầu cao để ăn. Rồi có người bảo là Cao lau tức là những cái món mà dành cho những người mà quý phái, giàu có mới được ăn món này. Nhưng mà chúng tôi thấy, những giả thuyết đó nó cũng chưa thuyết phục lắm. Bởi vì, trước đây ở Hội An, những người bình dân họ vẫn có thể ăn Cao lầu được. Món Cao lầu này hình thức nó cũng là một món mì, nhưng mà cái sợi mì cứng hơn mì Quảng. Và nó đặc trưng". - Ông Tống Quốc Hưng chia sẻ.

“Hội An trăm vật, trăm ngon” – Câu ca dao lưu truyền bao đời ngợi ca sản vật của vùng đất dẫn lối du khách tìm về.