Mỗi phiên Chợ Rã, đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Mông, Kinh, Dao… mang đến phiên chợ sắc màu và sản vật riêng. Nhiều phụ nữ Dao vẫn mặc trang phục truyền thống khi xuống chợ; ở các sạp hàng, một số người giới thiệu quần áo, khăn, mũ do mình làm. Vì thế, chợ không chỉ là nơi mua bán mà còn là dịp để người dân gặp gỡ, trò chuyện và tìm những món đồ gắn với văn hóa của dân tộc mình.

Ở một góc chợ, bà Triệu Thị Lai (57 tuổi, ở bản Luộc, xã Phúc Lộc), cẩn thận giới thiệu những bộ trang phục do chính tay mình thêu may. Gắn bó với nghề thêu từ nhỏ, sau khi lập gia đình, bà Lai vẫn duy trì công việc bên kim chỉ, tự học thêm để hoàn thiện từng sản phẩm: “Từ nhỏ tôi đã biết thêu rồi. Đi làm dâu, sinh con, mình vẫn tự học, tự làm. Mỗi ngày may được hai cái; tháng làm nhanh thì được 5–6 bộ. Về giá thì có loại mười triệu, loại mười mấy triệu đồng.”

Giá trị mỗi bộ trang phục truyền thống không chỉ nằm ở chất liệu mà còn ở công sức và thời gian người thợ bỏ ra. Từ cách phối màu đến hoa văn trên áo, khăn, mũ, từng chi tiết đều được chăm chút. Với những người làm nghề lâu năm như bà Lai, mỗi sản phẩm còn là kết quả của kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm.

Chị Đặng Mùi Coi (xã Phúc Lộc) bắt đầu học thêu từ năm 13 tuổi. Từ những mũi thêu đầu tiên học từ mẹ, từ bà, chị tự tìm tòi, sáng tạo thêm nhiều họa tiết mới. Bông hoa, con chim hay hình ảnh bắt gặp trong cuộc sống đều có thể trở thành cảm hứng để chị đưa lên sản phẩm.

“Mình rất yêu trang phục dân tộc của mình. Từ 13 tuổi, mình tập thêu theo bố mẹ. Lúc đầu tập thì khó, nhưng lâu dần biết rồi thì thấy dễ. Hoa văn trên trang phục, mình tự tạo một số mẫu; như bông hoa, con chim đều tự thêu. Những gì nhìn thấy ưa mắt thì mình tập thêu dần”, chi Coi kể. 

Với chị Coi, học thêu vừa là học nghề, vừa là tiếp nối điều cha mẹ truyền dạy. Kỹ thuật được giữ trong gia đình, nhưng mỗi người thợ có thể thêm những họa tiết theo cách riêng. Nhờ vậy, nghề thêu vẫn gắn với đời sống hiện tại, thay vì chỉ xuất hiện trong những dịp lễ hội.

Nếu những người như bà Lai, chị Coi miệt mài làm ra sản phẩm, thì với nhiều người khác, chợ phiên là dịp tìm mua trang phục mình yêu thích. Bà Triệu Mùi Phin (xã Chợ Rã), thường xuyên diện trang phục truyền thống của người Dao đỏ khi đi chợ, đi chơi Tết hoặc dự đám cưới: “Tôi thường đi chợ để tìm mua những trang phục như thế này. Người Dao chúng tôi hay mặc quần áo dân tộc mình khi đi chợ, đi chơi Tết hoặc đi đám cưới.”

Tình yêu với trang phục truyền thống cũng được tiếp nối ở những phụ nữ trẻ. Chị Hoàng Mùi Kiều, người Dao đỏ quê ở Cao Bằng, hiện lấy chồng tại xã Phúc Lộc, thường tìm mua quần áo, khăn và túi vải thổ cẩm ở chợ phiên. Chị cho biết vẫn ưu tiên mặc trang phục dân tộc trong những dịp quan trọng: “Tôi rất yêu thích trang phục của dân tộc mình. Dù cuộc sống hiện đại có nhiều kiểu trang phục mới, tôi vẫn trân trọng và tự hào khi mặc sắc đỏ của người Dao. Khoác lên bộ trang phục ấy trong dịp lễ, Tết hay hội làng vừa làm người phụ nữ đẹp hơn, vừa là cách giữ gìn và giới thiệu bản sắc của người Dao đỏ.”

Từ những người phụ nữ cần mẫn thêu may, những người tìm mua trang phục đến lớp trẻ vẫn tự hào khi khoác lên mình sắc màu dân tộc, chợ phiên ở Chợ Rã cho thấy trang phục truyền thống vẫn có chỗ đứng trong đời sống hôm nay. Không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa, phiên chợ còn góp phần duy trì nghề thêu, tạo cơ hội để những sản phẩm truyền thống đến với người mặc và để nét văn hóa của đồng bào Dao tiếp tục được gìn giữ trong đời sống hôm nay.