Bếp được đặt ở vị trí trung tâm của ngôi nhà sàn. Ông Bùi Văn Nợi, người Mường ở tỉnh Phú Thọ cho biết, bếp của người Mường vô cùng đơn giản. Tại bếp, người Mường đặt 3 hòn đá người Mường gọi là hòn nục. Ngày xưa gọi là ông Bắc Nục đúc kiềng. Bên cạnh hòn nục đó còn có cái kiềng 3 chân cũng tương tự như thế đặt trong bếp.

“Sau khi dựng nhà thì hình thành cái bếp đấy. Có khung gỗ, sau đó đắp đất lên, cho trấu rải lên trên. Làm bếp xong, người Mường rang ngô với gạo cho nó nở bung lên, vãi ra, vãi như vãi cho gà ấy. Trẻ con sẽ tranh nhau cái đấy, coi như cầu mong một điều tốt đẹp. Đấy là một lễ rất đơn sơ thôi”. – Ông Nợi cho hay.

Ông Bùi Văn Hung, một thầy mo người Mường ở Phú Thọ bảo, khi làm lễ lên bếp mới, gia chủ phải chọn ngày đẹp.

“Lễ lên bếp mới người ta thường chọn vào ngày mùng 5, 15, 25. Người Mường có 3 tuần thôi, một tuần có 10 ngày. Mười ngày cây, mười ngày lồng và mười ngày cuối thì người ta chọn là như thế. Nếu người ta muốn gieo mạ vào ngày 4, tức là mùng 5, 15, 25 thì người ta kiêng kỵ. Ngày đấy là ngày bắt bếp, nghĩa là ngày mình nổi lửa. Cây lúa nó nóng nó chậm phát triển. Quan niệm của người Mường là vậy”. – Ông Hung nói.

Cũng theo ông Bùi Văn Hung, khi đặt 3 hòn đá tức là 3 ông đầu rau làm bếp ở trong ngôi nhà mới, người Mường sẽ phải chọn một ông già tóc bạc trắng thực hiện nghi thức này. Đó phải là người đức cao trọng  vọng, gia đình yên ấm, thuận hòa.

Ông Hung bày tỏ: “Mình muốn hưởng sự may mắn và muốn cầu lộc phát tài như người ta. Mình nhìn lên thấy ông ấy cao tuổi hơn, có sức khỏe, nói ra con cháu vâng lời. Mình cũng mong được cái lộc như ông ấy. Phải lấy một quả bí tượng trưng buộc vào góc cột bên ngoài cùng để mong muốn ông chủ nhà về ở nhà mới cũng phải trường thọ, sống lâu”.  

Bếp đối với người Mường không chỉ là nơi đun nấu, sinh hoạt hằng ngày mà còn là nơi linh thiêng. Bà con quan niệm đó là nơi có vua bếp ngự trị. Vì vậy, trong ngày đầu năm mới, bao giờ họ cũng có mâm cơm cúng vua bếp.

Và xung quanh nơi bếp thiêng này người Mường cũng có những kiêng kỵ. Theo ông Bùi Văn Nợi, bếp là để sưởi ấm, không được để những thứ không sạch sẽ xung quanh.

“Trong bếp ông, bà ở bên ngoài, phụ nữ, nàng dâu ở phía trong, cùng ngồi sưởi. Cũng có thể chia thành hai lò. Nấu nước thường ở bên ngoài, bên trong đồ cơm, đồ bánh”. -Ông Nợi cho biết.

Ở nơi bếp lửa, họ luôn để miệng kiềng quay ra phía ngoài và không bao giờ quay vào trong. Bình thường, khi đun phải để gốc củi về phía đang cháy, ngọn quay ra ngoài. Không đặt chân lên củi.

Ông Nợi dẫn giải: “Quay vào quan niệm của các cụ mình nói người ta không nghe. Ấm nước cũng thế, ấm nước mình bắc lên cái kiềng đấy mình quay đầu vòi ấm vào bên trong là mình nói người ta không nghe. Mình phải hướng về phía đằng ngoài gian nhà của mình. Mình nói người ta mới thiêng liêng, mới tín nhiệm, mới nghe”.

Không gian bếp luôn là hình ảnh thân thương của mỗi người Mường khi nghĩ về. Tối tối, bên bếp lửa nhà sàn, con cháu quây quần nghe người già kể chuyện, kể sử thi. Bếp cũng là nơi người Mường trao truyền cháu con những nét đẹp văn hóa.