Then không chỉ là một làn điệu dân ca. Đây là thực hành văn hóa gắn với đời sống tinh thần của người Tày, Nùng, Thái, kết hợp lời hát, tiếng đàn tính, múa và nghi lễ. Tiếng đàn mộc mạc, lời Then khi thủ thỉ, khi ngân dài, gửi gắm quan niệm của cộng đồng về con người, thiên nhiên và cuộc sống. Năm 2019, UNESCO ghi danh “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự ghi danh ấy là niềm tự hào, còn sức sống của di sản được nối dài qua những người tiếp tục học, thực hành và trao truyền. Ở Cao Bằng, những người tiếp nối di sản quý báu này, ngoài cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Thái còn có cả các bạn trẻ dân tộc Dao.

Anh Triệu Văn Thủy, người Dao, sinh ra ở xóm Vân Trình, xã Thạch An. Lớn lên nơi người Dao và người Tày cùng sinh sống, từ nhỏ anh đã nghe các bà, các cô trong xóm hát Then, rồi lại gặp những thanh âm ấy qua làn sóng phát thanh. Những giai điệu đó nuôi dưỡng niềm yêu thích trong anh. Đến năm 2015, khi có điều kiện, anh mới chính thức bắt đầu học đàn tính. Từ niềm yêu thích ban đầu, đàn tính và lời Then dần trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống của anh. Anh Thủy xem việc học và biểu diễn Then cũng là cách góp sức gìn giữ những giá trị văn hóa của quê hương. Là cán bộ đang công tác tại Sở Ngoại vụ tỉnh Cao Bằng, anh Thuỷ thường mang tiếng đàn, lời Then đến các chương trình giao lưu, hội diễn của cơ quan và hoạt động văn hóa ở địa phương.

Với em Bàn Hương Quỳnh, tình yêu đàn tính bắt đầu từ khi còn nhỏ. Những chương trình hát Then trên truyền hình gieo vào cô bé người Dao ở xã Thành Công ước mơ tự tay gảy cây đàn tính. Được gia đình động viên, từ năm lớp 4, Quỳnh đều đặn về trung tâm Cao Bằng học lớp năng khiếu. Những ngón tay đau vì bấm dây, những lần đánh sai nhịp và những buổi tập đi tập lại một đoạn nhạc không làm em nản lòng. Niềm vui đến khi từng giai điệu Then cất lên từ chính cây đàn của mình. Hiện là sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, trong hành trình về Thủ đô của Hương Quỳnh vẫn luôn có cây đàn tính. Xa quê, em tiếp tục biểu diễn trong các chương trình văn nghệ và giao lưu với bạn bè; tiếng đàn cũng đưa một phần âm sắc Cao Bằng đến với những người trẻ ở nơi em học tập.

Điểm gặp nhau trong câu chuyện của Thủy và Quỳnh là sự chủ động học hỏi. Họ tập luyện, biểu diễn rồi đưa tiếng đàn, lời Then đến những không gian quen thuộc của đời sống hôm nay như cơ quan, trường học, sân khấu và các cuộc giao lưu. Qua đó, những người chưa từng biết đến Then cũng có thêm cơ hội tiếp xúc với di sản. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Hoàng Đức Hiền cho rằng sự say mê và tự nguyện của người trẻ là chỉ dấu đáng mừng cho sự trường tồn của một di sản. Tôi cho rằng đây là điều hết sức đáng mừng. Tiền bạc không thể thay thế sở thích và việc làm này của các cháu. Phong trào giao lưu, tiếp thu tinh hoa của quá khứ, kết hợp với văn minh của thời đại để vun đắp cho cuộc sống hôm nay, định hướng cho ngày mai.”

Với những người trẻ như Triệu Văn Thủy và Bàn Hương Quỳnh, Then không chỉ là thanh âm họ yêu thích mà còn là di sản họ đang thực hành và chia sẻ. Khi một người trẻ Dao học Then Tày, tiếng đàn tính trở thành điểm gặp gỡ giữa những người cùng quê hương. Từ xóm bản đến giảng đường, sân khấu và các cuộc giao lưu, di sản có thêm người nghe, người học và cơ hội hiện diện trong đời sống hôm nay.