Lên các vùng núi cao Lai Châu, các bạn có thể bắt gặp tiếng khèn trong mùa xuân, trong những phiên chợ, trong các cuộc vui của trai gái. Nhưng cũng có những lúc tiếng khèn vang lên trong một không gian hoàn toàn khác – đó là khi một người trở về với tổ tiên. Với người Mông nơi đây, khèn không đơn thuần là một nhạc cụ. Đó còn là một cách giao tiếp, khi có những điều lời nói không thể diễn tả hết.

Tại bản Tu San, xã Mường Kim, ông Mùa A Mang, người có uy tín nhiều năm gắn bó với cộng đồng người Mông, nói về khèn bằng ký ức của một người đã nghe âm thanh ấy từ thuở nhỏ. Trong dân tộc Mông có rất nhiều điệu khèn, điệu sáo và đàn môi, nhị… nhưng tôi thấy độc đáo nhất vẫn là khèn. Khèn Mông có 6 nốt, thể hiện cho 6 bố con và có sự đoàn kết của cả gia đình. Cho nên khèn đó được sử dụng trong tất cả các lễ hội như khèn lễ, khèn hội, khèn đi chơi, khèn gọi bạn tình, rồi có khèn tết và trong đám tang của người Mông cũng có sử dụng khèn đó. Một cây khèn có sáu ống trúc, âm thanh của sáu ống hòa vào nhau. Nhưng điều đặc biệt hơn là cây khèn đi cùng nhiều chặng của một đời người.

Ở bản du lịch cộng đồng Sin Suối Hồ, tiếng khèn vẫn hiện diện trong đời sống hàng ngày. Người thổi khèn không chỉ là những người đã cao tuổi. Và anh Vàng A Sùng là một trong những người trẻ đang tiếp tục học và biểu diễn khèn: "Khèn Mông ngày xưa thường được các đôi trai gái tỏ tình với nhau. Bây giờ chúng tôi là thế hệ trẻ, chúng tôi vẫn giữ gìn nét văn hóa truyền thống này của cha ông để lại. Chúng tôi mong muốn được góp phần giữ gìn nét văn hóa của người Mông trường tồn. Giữ một cây khèn có lẽ không khó bằng giữ được người muốn thổi nó. Bởi một giá trị văn hóa chỉ thực sự sống khi vẫn có người tiếp tục lưu giữ, duy trì và thực hành".

Tại xã Nùng Nàng, nay là phường Tân Phong, một câu lạc bộ khèn Mông đang duy trì hoạt động, đưa tiếng khèn đến nhiều ngày hội, sự kiện văn hóa của tỉnh. Với nghệ nhân Thào A Dũng, ở câu lạc bộ này, chuyện học khèn bắt đầu từ khi còn rất nhỏ, khi mới 13 tuổi đã học rồi và giờ ông là nghệ nhân chế tác khèn. Từ học thổi khèn đến học làm khèn là một bước dài. Người thợ phải biết chọn vật liệu, xử lý từng ống nứa, làm bầu khèn, lắp lưỡi gà và căn chỉnh âm thanh. Vì thế, truyền nghề làm khèn không chỉ là truyền lại kỹ thuật, mà đó còn là truyền lại hiểu biết về núi rừng. 

Ở xã Tả Lèng, nghệ nhân Lý Bá Thào là người đã nhiều năm duy trì Câu lạc bộ khèn Mông. Với ông, tiếng khèn gắn chặt với phong tục và đời sống tinh thần của cộng đồng mình. Khèn Mông có từ lâu đời, gắn với đời sống. Thứ nhất khi có người qua đời thì bất di bất dịch phải có khèn. Cho nên con cháu phải học, phải thông thạo thổi khèn mới đưa được các cụ sang thế giới bên kia. Bây giờ văn hóa phát triển rồi và cái khèn rất quan trọng và rất đẹp. Từ người ông, người cha, tiếng khèn lại đến với những đứa trẻ.

Và ở bản Hồ Pên, xã Tả Lèng, em Lý Văn Long đang học cách múa và thổi khèn từ chính gia đình mình. Long rất tự hào vì được dạy cho thổi khèn để giữ truyền thống văn hóa dân tộc Mông mình. Không bắt đầu từ sân khấu, mà bắt đầu từ một người ông cầm tay đứa cháu, chỉnh lại tư thế cầm khèn, chỉ cho cháu cách lấy hơi… rồi nghe đi nghe lại một giai điệu. 

Ở Nùng Nàng, người có uy tín Hảng A Nhà nhìn thấy câu trả lời từ chính cộng đồng mình. Các nghệ nhân thổi khèn ở Nùng Nàng đã phát triển, đưa vào hoạt động có hiệu quả, ôn lại và giữ gìn giá trị văn hóa của người Mông, nhất là các điệu múa của khèn Mông. Khèn không chỉ được biểu diễn, mà cộng đồng đang học lại, đang thực hành, đang truyền cho nhau. Và từ đó, tiếng khèn có thêm không gian để tồn tại.

Tại xã Mường Kim, nhiều năm nay việc bảo tồn khèn Mông cũng được đưa vào các hoạt động văn hóa ở cơ sở. Theo bà Nguyễn Thị Việt Hà, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Mường Kim, việc giữ gìn và bảo tồn bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc Mông, trong đó có khèn Mông là hết sức cần thiết. "Chúng tôi đã tích cực tham mưu cho cấp ủy, chính quyền địa phương đẩy mạnh công tác bảo tồn và giữ gìn nét văn hóa khèn Mông trong cộng đồng dân tộc Mông trên địa bàn. Xã đã tổ chức các lớp truyền dạy, chế tác khèn Mông và duy trì các hoạt động văn hóa, văn nghệ gắn với chợ phiên Tà Mung và các lễ hội, các sự kiện văn hóa, du lịch trên địa bàn", bà Việt Nga cho hay.

Khèn được đặt vào đúng những không gian mà người Mông vẫn gặp nhau, giao lưu, vui chơi và truyền dạy cho con cháu. Và ở Lao Chải 1, xã Khun Há hay Sin Suối Hồ, văn hóa Mông cũng đang trở thành một phần của sản phẩm du lịch cộng đồng. Nhưng điều quan trọng không chỉ là đưa văn hóa ra giới thiệu với du khách. Mà là để người dân vẫn sống trong chính văn hóa của mình. Ông Trần Mạnh Hùng, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lai Châu khẳng định: Nghệ thuật biểu diễn khèn Mông, cũng như chế tác khèn Mông trong thời gian vừa qua đã được Sở Văn hóa đưa vào thực hiện đề án bảo tồn phát huy truyền thống văn hóa của các dân tộc. Chúng tôi cũng đã tổ chức ra các lớp truyền dạy về làm và chế tác khèn Mông; rồi là tổ chức các hội diễn liên quan đến trình diễn khèn Mông được các câu lạc bộ khèn Mông hưởng ứng rất tích cực. Có thể nói đây là giá trị văn hóa đặc sắc đang được tỉnh quan tâm và được công chúng quan tâm, thu hút khách du lịch. 

Từ lớp truyền dạy đến câu lạc bộ. Từ bản làng đến lễ hội. Từ người già đến trẻ nhỏ. Những cách làm ấy đang tạo thêm môi trường để tiếng khèn đọng lại. Và tại ngày hội văn hóa Mông ở địa phương, cũng trở thành dịp để cộng đồng đưa văn hóa của mình đến gần hơn với du khách. Theo ông Đỗ Trọng Thi, Chủ tịch Ủy ban MTTQ xã Khun Há, việc tổ chức ngày hội Hương sắc bản Mông năm 2026 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Chúng tôi muốn bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc, đặc biệt là dân tộc Mông trên địa bàn xã Khun Há. Nữa là thông qua ngày hội để chúng tôi lan tỏa, quảng bá hình ảnh của bà con nhân dân xã Khun Há đến với đông đảo du khách trên địa bàn xã và đặc biệt là đối với du khách trong và ngoài tỉnh.

Từ một cây khèn, một bản làng, một người ông, một đứa trẻ… Câu chuyện về văn hóa Mông ở Lai Châu đang được kể tiếp bằng nhiều cách. Có khi trên sân khấu. Có khi giữa phiên chợ. Có khi trong một lớp truyền dạy. Và có khi chỉ là một buổi chiều, người cha ngồi bên hiên nhà, đưa cây khèn cho con rồi chỉ cách cầm khèn. Đồng bào Mông có tiếng hát, đàn môi, sáo, những đường thêu trên váy áo, bánh giầy ngày Tết, lễ hội Gầu Tào, chợ phiên và nhiều phong tục được truyền qua các thế hệ. Nhưng với nhiều người Mông ở Lai Châu, tiếng khèn vẫn có một vị trí rất riêng. Bởi khèn có thể nói thay lời người sống. Và cũng có thể thay người ở lại tiễn người đã khuất. Vì thế, giữ tiếng khèn không chỉ là giữ một nhạc cụ. Đó còn là giữ một cách người Mông kể về mình, giữ ký ức của cộng đồng và để những đứa trẻ hôm nay hiểu vì sao cha ông làm ra cây khèn, vì sao tiếng khèn cất lên trong ngày vui, ngày hội… Và vì sao nó lại cất lên trong những thời khắc thiêng liêng nhất của một đời người.

Trên những sườn núi Lai Châu, mùa xuân rồi sẽ lại về. Chợ phiên rồi sẽ lại họp. Những chàng trai, cô gái lại xuống hội. Và nếu tiếng khèn vẫn được cất lên từ bàn tay của những người trẻ… thì câu chuyện về văn hóa của người Mông vẫn được viết tiếp.