Đồng Nai, vùng đất hội tụ 37 dân tộc cùng sinh sống đang từng bước nỗ lực cứu lấy những giá trị văn hóa, di sản bản địa trước nguy cơ biến mất; từng bước biến di sản thành tài sản sinh kế bền vững cho bà con. Đó cũng là nhiệm vụ trọng tâm của địa phương nhằm thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Thu nhập ít ỏi không kéo nổi người trẻ về khung cửi

Đồng Nai hiện có trên 4,42 triệu người, là địa phương đông dân thứ 3 cả nước. Trong đó, có gần 422.000 người thuộc 37 thành phần dân tộc thiểu số cùng sinh sống như: X’tiêng, M’nông, Tày, Nùng, Chăm… Mỗi dân tộc mang theo một kho tàng di sản độc đáo, từ nghề đan gùi, dệt thổ cẩm, ủ rượu cần cho đến các vũ điệu dân gian, tiếng trống, tiếng cồng chiêng. Đặc biệt, kỹ thuật chế biến rượu cần của người X'tiêng và tập quán giã gạo chày tay của người X’tiêng, M'nông tại Đồng Nai vừa được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Thế nhưng những năm gần đây, về lại các thôn, bản vùng sâu, vùng xa, hình ảnh quen thuộc gắn liền với không gian văn hóa bản địa đang ngày càng thưa thớt. Áp lực mưu sinh khiến lớp trẻ không còn mấy mặn mà với nghề truyền thống.

Ông Điểu Lá, người có uy tín ở xã Bom Bo, TP. Đồng Nai ngậm ngùi: "Bây giờ con cháu đi làm công ty hết chứ không muốn làm nghề truyền thống. Mình muốn truyền nghề mà nó không chịu học. Mất đi cái giá trị bản sắc của dân tộc mình, buồn lắm chứ! Nhưng lớp trẻ không chịu theo thì biết làm sao giờ!"

Khảo sát thực tế cho thấy, để hoàn thành một chiếc gùi nhỏ phải mất tới 2 ngày ròng rã, đôi tay rớm máu vì gai cào, nhưng giá bán ra lại chẳng bằng chiếc giỏ nhựa ngoài chợ. Một tấm thổ cẩm dệt làm khăn quàng cổ tốn tới 3 tuần tỉ mỉ mới hoàn thành, song giá chỉ chừng 200.000 – 300.000 đồng. Còn ủ một vò rượu cần chuẩn vị phải mất ít nhất 6 tháng nhưng giá thành thu về không đáng bao nhiêu.

Bà Thị Đố (39 tuổi), ở xã Bom Bo trải lòng: "Thu nhập thấp quá nên con cháu không mặn mà. Chúng chỉ thích đi học rồi làm công việc khác thôi. Mấy đứa nhỏ cứ bảo: 'Đan mấy cái này lâu lắm mẹ ơi. Tụi con phải đi làm việc khác mới có tiền nuôi sống gia đình'."

Thiếu nguyên liệu và nguy cơ mất dần "kho báu sống"

Bên cạnh bài toán kinh tế, sự suy giảm diện tích rừng tự nhiên cùng quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng đã vô tình cắt đứt nguồn nguyên liệu gắn liền với các nghề truyền thống. Những loại vỏ, lá, rễ cây rừng dùng để nấu nước nhuộm sợi thủ công giờ đây cực kỳ khó tìm. Vùng trồng bông biến mất, người dệt bắt buộc phải mua sợi công nghiệp từ nơi khác. Với nghề đan lát, mây và lồ ô dần cạn kiệt, người dân phải đặt mua từng dây mây với giá lên tới 30.000 đồng/dây. Nghề nấu rượu cần cũng lao đao vì tìm đủ các loại lá rừng ủ men chuẩn vị là điều vô cùng vất vả.

Đáng lo ngại hơn, nhiều nghệ nhân am tường bí quyết gia truyền qua đời mang theo cả kỹ thuật dệt vải, bí quyết ủ men, đan gùi… mà chưa kịp truyền dạy trọn vẹn. Bà Thị Hơ, một người dân luôn đau đáu với văn hóa dân tộc trăn trở: "Mình dạy cái này cho con cháu mình sau này, để con mình truyền tới cháu, cháu để truyền cho chắt. Sợ nó mất cái phong tục mình hồi xưa, rồi biết kiếm đâu ra? Người bây giờ ai mà dạy cho mình cái phong tục mình nữa."

Cánh chim đầu đàn và khát vọng hồi sinh di sản

Nhận thấy nguy cơ thất truyền, bà Thị Dôn (xã Tân Hưng, TP. Đồng Nai) đã đứng ra thành lập Tổ dệt ấp Lồ Ô từ năm 2010 với 35 chị em người X’tiêng. Trải qua thời gian, tổ hiện còn 20 thành viên, mỗi tháng cung ứng ra thị trường khoảng 40 – 50 chiếc khăn. Bà Thị Dôn lặn lội mang sản phẩm đi quảng bá tại các hội chợ và tận dụng mạng xã hội để kết nối khách hàng.

"Tôi chỉ mong sao cho mấy cháu sau này thứ nhất là biết may, biết thiết kế thêm áo, váy, túi xách để phát triển sản phẩm thổ cẩm. Thứ hai là mong lớp trẻ cố gắng học tập theo cô bác đi trước, giữ lấy cái nghề dệt truyền thống để văn hóa của dân tộc không bị mất đi", bà Thị Dôn chia sẻ.

Với chị Điểu Thị Xia (xã Bom Bo) – người được coi là "cánh chim đầu đàn" giữ nghề truyền thống – muốn giữ nghề thì phải giải quyết được bài toán sinh kế. Chị Xia đã tự tay trồng thử nghiệm thành công cây bông và các loại cây lấy men rượu ngay trong vườn nhà.

"Rất mong thời gian tới sản phẩm của bà con sẽ tiếp cận được nhiều chương trình xúc tiến du lịch để có cơ hội giới thiệu rượu cần, thổ cẩm X'tiêng rộng rãi hơn. Từ nghề truyền thống này, bà con sẽ có thêm nguồn thu nhập chính, giảm bớt khó khăn và vươn lên thoát nghèo bền vững." chị Xia khẳng định.

Sự chủ động của những nghệ nhân đang từng bước nhen nhóm lại hy vọng lưu giữ nghề truyền thống. Nhưng để tiếng chiêng tiếp tục ngân vang và khung dệt không phủ bụi thời gian, Đồng Nai cần những giải pháp đột phá hơn nữa trong hành trình biến "di sản" thành "tài sản".