Theo phong tục xưa của người Khùa, một cặp đôi dù đã chung sống và có con vẫn lần lượt tổ chức đến 3 lễ cưới trong đời để khẳng định sự thủy chung, gắn bó và trách nhiệm của người chồng, người vợ đối với gia đình hai bên. Đa số vợ chồng người Khùa gần 50 tuổi mới cưới đủ 3 lần. Có những cặp vợ chồng khi đã làm ông bà rồi mới trở nên vợ chồng thực thụ. Cũng không ít trường hợp chưa kịp cưới nhau thì người chồng hoặc người vợ đã nhắm mắt xuôi tay. Trường hợp này con cái phải có trách nhiệm làm lễ cưới cho bố, mẹ với người đã khuất.

Anh Hồ Văn Xai, ở bản La Trọng, xã Dân Hóa cho biết, ngày xưa, trong lễ cưới xin, mỗi người phải tổ chức 3 lần, nhưng hiện tại bây giờ đã rút gọn lại chỉ còn 1 hoặc 2 lần. Trước đây, phong tục cưới xin ba lần rất tốn kém, trong khi cuộc sống lại khó khăn khiến nhiều gia đình phải đi vay mượn để lo liệu. Hiện tại, thủ tục cưới xin đã được rút gọn lại. Bên cạnh đó, đối với người qua đời, trước đây thường để tang ba đêm, nhưng bây giờ người ta đã văn minh hơn, chỉ tổ chức tang lễ trong một đêm và một ngày là đưa đi chôn cất. Nhờ đó, cuộc sống bây giờ đã có sự thay đổi rõ rệt hơn so với trước đây. Ngày xưa, mỗi khi ốm đau, trạm xá ở xa, lại thêm các phong tục chưa được xóa bỏ hoàn toàn nên người dân không đưa bệnh nhân đến trạm y tế.

Còn bây giờ, khi đau ốm, bà con đã đưa người bệnh đến bệnh viện, từ trạm y tế tuyến xã cho đến các bệnh viện tuyến huyện, tuyến tỉnh. Anh Hồ Văn Xai cho biết, bây giờ thì thực hiện cuộc sống văn minh, thời 4.0 rồi, theo thời đại mới cho nên bà con đã nhận thức được và bỏ đi một số phong tục không không phù hợp giống như ngày xưa. Bây giờ thì cuộc sống đã văn minh, tiến bộ hơn nên bà con cũng nhân dân sáng dạ hơn và nhìn thấy được với thế giới văn minh hơn, nên đã bỏ đi một số phong tục tập quán lạc hậu”.

Ngày xưa, khi phụ nữ người Khùa, người Mày và nhiều đồng bào dân tộc thiểu số khác gần đến ngày sinh, người dân sẽ dựng chòi ở bìa rừng hoặc bờ suối để sinh nở. Nguy cơ xảy ra biến chứng xấu cho sức khỏe của sản phụ và trẻ là rất cao. Chính quyền cùng cán bộ y tế thường xuyên tuyên truyền xóa bỏ tập tục này. Theo đó, qua những buổi khám bệnh tại Trạm Y tế cũng như sinh hoạt với thôn bản, bác sĩ kết hợp tuyên truyền bằng cách “mưa dầm thấm lâu” để đồng bào nâng cao nhận thức trong công tác chăm sóc sức khỏe. Dần dần khi có bệnh, bà con không còn đến nhờ thầy cúng mà tìm đến Trạm Y tế. Cấp ủy, chính quyền địa phương phối hợp cùng lực lượng Bộ đội Biên phòng và đội ngũ y, bác sĩ đã và đang triển khai nhiều giải pháp thiết thực để đẩy lùi hủ tục lạc hậu, nâng cao đời sống cho đồng bào dân tộc Chứt.

Bác sĩ Đinh Nhật Huy, Giám đốc Trạm Y tế xã Dân Hóa, tỉnh Quảng Trị kể, một số tập tục của đồng bào dân tộc tại xã Dân Hóa trước đây còn lạc hậu, tồn tại ở các bản vùng sâu, vùng xa. Vì vậy, cán bộ y tế phải kiên trì vận động người dân xóa bỏ tập tục, thay đổi nhận thức. Trước đây, tại những bản ở xa trung tâm như bản Lòm, bản Dồ, vẫn còn tình trạng người dân đau ốm nhưng không đến cơ sở y tế, chủ yếu ở nhà sử dụng thuốc nam, thuốc lá. Cán bộ trạm y tế đã kiên trì đến tận nhà tuyên truyền, vận động, từng bước giúp người dân thay đổi nhận thức và chủ động khám, chữa bệnh.

Cùng với việc đẩy lùi hủ tục, nâng cao nhận thức, xã Dân Hóa tranh thủ các nguồn lực của Đảng, Nhà nước, các chương trình, dự án và sự hỗ trợ của các nhà hảo tâm để đầu tư cơ sở hạ tầng, cải thiện điều kiện sinh hoạt, tạo sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số. Đặc biệt, thông qua Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, người Mày, người Khùa được hỗ trợ cây, con giống, xây dựng các mô hình phát triển sản xuất, từng bước thay đổi phương thức canh tác. Từ chỗ chủ yếu dựa vào tự nhiên, sản xuất nhỏ lẻ, bà con ngày càng quan tâm hơn đến việc phát triển kinh tế hộ gia đình, chủ động lao động, sản xuất và tìm hướng vươn lên thoát nghèo. Đời sống từng bước được cải thiện cũng góp phần làm thay đổi nhận thức của người dân. Khi kinh tế khá hơn, các gia đình có điều kiện chăm lo cho con cái học hành, tiếp cận dịch vụ y tế, tổ chức cưới hỏi phù hợp với hoàn cảnh, không còn phải vay mượn, chạy vạy để duy trì những nghi lễ tốn kém. Đây cũng là nền tảng quan trọng để những thay đổi trong nhận thức và nếp sống văn minh được duy trì bền vững.

Bà Hồ Thị Keo, Chủ tịch Hội Nông dân xã Dân Hóa cho biết, song song với phát triển kinh tế, địa phương chú trọng bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của người Chứt. Các lễ hội, sinh hoạt văn hóa như lễ cúng thần Cu Lôông Cà Tôốc, lễ buộc chỉ cổ tay, các trò chơi dân gian như bắn cung, đi cà kheo, đẩy gậy... được quan tâm gìn giữ và tổ chức. Qua đó, đồng bào vừa có điều kiện bảo tồn bản sắc dân tộc, vừa từng bước loại bỏ những tập tục lạc hậu, mê tín dị đoan. Theo bà Hồ Thị Keo, những người có uy tín trong cộng đồng giữ vai trò rất quan trọng trong việc vận động bà con thay đổi nếp nghĩ, cách làm. Theo bà Hồ Thị Keo, trước đây, bà con có hủ tục như đau ốm thì đi thổi, đi thầy cúng. Nhưng từ khi có sự phối hợp của chính quyền địa phương, ban ngành đoàn thể tuyên truyền, vận động thì bà con bỏ hủ tục đó. Hiện nay bà con cũng nhận thức được nếu đau ốm thì đi bệnh viện, cuộc sống thay đổi tiến bộ hơn.

Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã góp phần quan trọng trong việc thay đổi nhận thức, cải thiện đời sống, từng bước đẩy lùi những hủ tục tồn tại lâu đời. Không chỉ hỗ trợ sinh kế,  chương trình còn tạo nền tảng để đồng bào xây dựng nếp sống văn minh, gìn giữ bản sắc văn hóa tốt đẹp, từng bước vươn lên thoát nghèo bền vững.