Ngày 9/11 hằng năm là Ngày Pháp luật Việt Nam. Với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, đưa pháp luật đến với người dân không đơn thuần là cung cấp văn bản hay tổ chức các buổi tuyên truyền. Rào cản về ngôn ngữ, điều kiện tiếp cận thông tin, đặc điểm văn hóa và địa bàn cư trú khiến việc phổ biến pháp luật cần những cách làm phù hợp hơn.

Đây cũng là yêu cầu được đặt ra trong Đề án “Phổ biến, giáo dục pháp luật phù hợp với đối tượng, địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035”, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 233/QĐ-TTg ngày 3/2/2026.

Theo ông Nguyễn Chí Tuấn, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Dân tộc và Tôn giáo, một trong những chuyển đổi quan trọng của Đề án là từ phổ biến thông tin sang hình thành văn hóa tuân thủ pháp luật, tạo thói quen tự giác tìm hiểu pháp luật trong cộng đồng.

Ông Nguyễn Chí Tuấn nhấn mạnh: “Mục tiêu chung của Đề án không chỉ là ‘phổ biến’, ‘tuyên truyền’ mà là tạo đột phá về nhận thức, xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, hình thành thói quen tự giác tìm hiểu pháp luật - với phương châm ‘Mưa dầm thấm lâu’.”

Không thể dùng một cách tuyên truyền cho mọi địa bàn

Thực tiễn triển khai giai đoạn 2021-2024 cho thấy, từ 45 địa phương báo cáo, hàng chục nghìn hội nghị, hội thảo, lớp tập huấn đã được tổ chức với hơn 5 triệu lượt người tham dự. Tuy nhiên, nhận thức pháp luật của đồng bào vẫn còn hạn chế. Theo đánh giá của Vụ Pháp chế, một nguyên nhân chính là nội dung và hình thức tuyên truyền chưa phù hợp với từng nhóm đối tượng cụ thể.

Đề án mới yêu cầu xây dựng chương trình, tài liệu riêng cho các nhóm có đặc điểm và nhu cầu khác nhau, trong đó có đồng bào dân tộc thiểu số rất ít người, các dân tộc còn gặp nhiều khó khăn, đồng bào dân tộc thiểu số có đạo, người dân ở địa bàn có tỷ lệ tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống cao, học sinh, sinh viên vùng dân tộc thiểu số và miền núi.

Nội dung pháp luật được ưu tiên cũng phải xuất phát từ những vấn đề người dân gặp trong cuộc sống: chính sách dân tộc, chính sách tôn giáo, phát triển kinh tế - xã hội, sinh kế, việc làm, an sinh xã hội và những quy định tác động trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của đồng bào.

Cách truyền tải cần thay đổi theo điều kiện thực tế. Ở vùng sâu, vùng xa, nơi người dân chưa có điện thoại thông minh, phát thanh bằng tiếng dân tộc, tài liệu song ngữ và sinh hoạt cộng đồng vẫn là những hình thức cần được ưu tiên. Với nhóm đã sử dụng điện thoại, có thể khai thác mạng xã hội, video ngắn bằng tiếng dân tộc. Đối với chức sắc, chức việc tôn giáo, cần có các buổi tập huấn, đối thoại riêng, kết hợp với sinh hoạt tôn giáo.

Pháp luật phải trở thành công cụ bảo vệ quyền lợi của người dân

Đề án cũng khuyến khích những mô hình đưa pháp luật đến gần cộng đồng như “Luật sư về với bản làng”, tổ chức phiên tòa giả định, xét xử lưu động tại địa bàn. Qua đó, người dân có thể tiếp cận pháp luật từ những tình huống cụ thể, hiểu hơn về quyền lợi và cách bảo vệ mình khi phát sinh tranh chấp, vi phạm.

Theo ông Nguyễn Chí Tuấn, yêu cầu đặt ra là không tạo xung đột giữa pháp luật với phong tục, tập quán mà cần tìm điểm giao thoa, gắn việc phổ biến pháp luật với những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc. Đối với đồng bào dân tộc thiểu số có đạo, nội dung tuyên truyền cần tính đến giáo lý, giáo luật và đặc điểm sinh hoạt tôn giáo.

Đề án đặt mục tiêu trong giai đoạn 2026-2030 có ít nhất 50% người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi được phổ biến, giáo dục pháp luật; tỷ lệ này tăng lên 70% trong giai đoạn 2031-2035. Với người dân ở vùng đặc biệt khó khăn, vùng sâu, vùng xa, biên giới, chỉ tiêu tương ứng là 60% và 90%.

Ngày Pháp luật Việt Nam là dịp nhấn mạnh ý thức tôn trọng, chấp hành pháp luật. Nhưng với những địa bàn còn nhiều rào cản về ngôn ngữ và thông tin, yêu cầu quan trọng hơn là làm sao để quy định pháp luật đến được với người dân bằng cách họ có thể hiểu, nhớ và sử dụng khi cần thiết./.