Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, sáng 21/8, Quốc hội thảo luận tại hội trường về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024.

Bên cạnh các vấn đề về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, giá đất, nhiều đại biểu đặc biệt quan tâm đến chính sách đất đai đối với đồng bào dân tộc thiểu số, nhất là việc giải quyết đất ở, đất sản xuất và những tồn tại lịch sử liên quan đến đất có nguồn gốc từ các nông, lâm trường.

Có đất nhưng chưa có quyền pháp lý

Đại biểu Lý Thị Lan, ĐBQH tỉnh Tuyên Quang cho rằng, để chính sách đất đai đối với đồng bào dân tộc thiểu số đi vào cuộc sống, cần nhìn đúng bản chất những khó khăn đang tồn tại ở các địa phương miền núi.

Theo đại biểu Lý Thị Lan, giai đoạn 2021-2025, nhu cầu hỗ trợ đất ở, đất sản xuất của đồng bào dân tộc thiểu số còn rất lớn, nhưng kết quả thực hiện rất thấp. Cụ thể, trên 95% nhu cầu về đất ở và gần 99% nhu cầu về đất sản xuất chưa được giải quyết.

Tuy nhiên, điều đáng lưu ý là không phải tất cả những hộ chưa được giải quyết đều là những hộ hoàn toàn không có đất. Một bộ phận người dân đã sinh sống, sản xuất ổn định qua nhiều năm nhưng chưa được xác lập quyền sử dụng đất hợp pháp. Đại biểu Lý Thị Lan dẫn thực tế tại nhiều địa bàn miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số: có những điểm dân cư hình thành từ lâu gắn với nương rẫy và sinh kế, nhưng đất có nguồn gốc từ nông, lâm trường chưa được giải quyết dứt điểm; hồ sơ địa chính không đầy đủ, ranh giới chưa rõ hoặc hiện trạng sử dụng đất chồng lấn với quy hoạch lâm nghiệp.

“Có trường hợp nhu cầu của người dân không phải là được giao thêm một diện tích đất mới mà là phải được giải quyết dứt điểm tình trạng pháp lý đối với diện tích đất đã sinh sống, sản xuất ổn định qua nhiều năm” - Đại biểu Lý Thị Lan nhấn mạnh.

Việc chưa được xác lập quyền sử dụng đất không chỉ khiến quyền về đất đai của người dân bị hạn chế mà còn kéo theo nhiều hệ lụy. Người dân gặp khó khăn khi tiếp cận tín dụng, chính sách về nhà ở, hỗ trợ sinh kế và các chính sách an sinh khác.

Từ thực tế đó, một trong những vấn đề được nhiều đại biểu đặt ra là xử lý đất có nguồn gốc từ các nông, lâm trường. Đại biểu Nguyễn Thị Thu Nguyệt, ĐBQH tỉnh Đắk Lắk cho rằng, dự thảo Luật đã tiếp cận khá sát thực tiễn nhưng cần tiếp tục tháo gỡ dứt điểm những điểm nghẽn.

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Nguyệt đề nghị nghiên cứu cơ chế xử lý các tồn tại lịch sử đối với diện tích đất nông nghiệp bị lấn chiếm qua các thời kỳ, trong đó ưu tiên công nhận quyền sử dụng đất cho đối tượng chính sách, đồng bào dân tộc thiểu số thiếu đất; cho thuê đất đối với những trường hợp còn lại nếu phù hợp quy hoạch; đồng thời có lộ trình thu hồi đối với những diện tích phải thu hồi. Nếu làm được điều này sẽ thực hiện được mục tiêu vừa bảo đảm kỷ cương pháp luật, vừa ổn định cuộc sống người dân và thực hiện chính sách đất đai đối với đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi.

Bà Nguyệt cũng lưu ý, việc xử lý đất nông, lâm trường cần gắn với trách nhiệm cụ thể của các cơ quan, tổ chức liên quan. Nếu địa phương chỉ được bàn giao đất nhưng không được giải quyết những vấn đề pháp lý tồn tại từ trước thì việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho người dân tiếp tục bị ách tắc.

Còn theo đại biểu Lý Thị Lan, theo khảo sát tại địa phương Tuyên Quang có trên 28.000 ha đất có nguồn gốc từ nông, lâm trường đã được thu hồi, bàn giao về địa phương. Tuy nhiên, đất được bàn giao chưa đồng nghĩa với việc đã trở thành quỹ đất có thể bố trí cho người dân.  Một phần diện tích chưa hoàn thành đo đạc, xác định ranh giới; có nơi còn tranh chấp, lấn chiếm, cấp trùng; có diện tích người dân đã sử dụng ổn định nhưng hiện trạng không thống nhất với hồ sơ hoặc quy hoạch lâm nghiệp.

Từ thực tế này, đại biểu Lý Thị Lan đề nghị cần đưa Điều 15 của dự thảo Luật về chính sách đất đai đối với đồng bào dân tộc thiểu số trong mối quan hệ trực tiếp với Điều 83 về quản lý, sử dụng đất có nguồn gốc từ nông, lâm trường. Cần có cơ chế kết nối giữa chính sách và nguồn đất để diện tích đất thu hồi, bàn giao theo Điều 83 trở thành quỹ đất đủ điều kiện pháp lý để thực hiện chính sách đất ở, đất sản xuất theo Điều 15. Đồng thời giải quyết quyền của những hộ đang sử dụng đất ổn định, đủ điều kiện nhưng chưa được xác lập quyền sử dụng đất.

Bà Lan đề nghị xử lý vấn đề này theo nguyên tắc “không hợp thức hóa sai phạm nhưng cũng không để những tồn tại lịch sử qua nhiều thời kỳ tiếp tục trở thành rào cản đối với quyền lợi chính đáng của người dân”.

Theo đó, cần phân loại rõ những diện tích phải tiếp tục quản lý, bảo vệ theo pháp luật về lâm nghiệp với những khu vực người dân đã sinh sống, sản xuất ổn định, không tranh chấp, không phải trường hợp lấn chiếm mới phát sinh.

Linh hoạt chính sách để người dân có thể tạo sinh kế

Một vấn đề khác được đại biểu Trịnh Thị Tú Anh, ĐBQH tỉnh Lâm Đồng đặt ra là việc ghi nợ nghĩa vụ tài chính về đất đai, đặc biệt với hộ nghèo, hộ cận nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số.

Theo dự thảo, người sử dụng đất ghi nợ nghĩa vụ tài chính phải hoàn thành nghĩa vụ tài chính mới được thực hiện một số quyền liên quan đến đất đai. Đại biểu cho rằng cần thiết kế quy định linh hoạt hơn.

“Nhà nước cho người dân ghi nợ tiền sử dụng đất chính là vì họ đang gặp khó khăn về tài chính, nhưng nếu sau đó pháp luật lại khóa toàn bộ những công cụ có thể giúp họ tạo ra thu nhập thì chính sách hỗ trợ có thể vô tình trở thành một rào cản đối với khả năng tự cải thiện đời sống của người dân”

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cũng đề nghị có thể hạn chế những giao dịch mang tính chuyển dịch thương mại hoặc góp vốn kinh doanh khi nghĩa vụ tài chính chưa hoàn thành, nhưng cân nhắc cho phép thực hiện có điều kiện những quyền phục vụ trực tiếp cho sinh kế, như cho thuê, thế chấp để vay vốn tại ngân hàng chính sách hoặc cho tặng trong phạm vi gia đình, đồng thời vẫn bảo lưu nghĩa vụ tài chính với Nhà nước.

Cần một “chuỗi trách nhiệm” để chính sách đến được từng hộ dân

Từ các ý kiến thảo luận, có thể thấy một vấn đề xuyên suốt là chính sách đất đai cho đồng bào dân tộc thiểu số không thể chỉ dừng ở việc quy định đối tượng được hưởng chính sách. Điều quan trọng là phải xác định được quỹ đất, giải quyết nguồn gốc pháp lý, hoàn thiện hồ sơ, cấp giấy chứng nhận và tổ chức thực hiện đến từng hộ dân.

Đại biểu Lý Thị Lan đề xuất: “Trung ương quy định cơ chế, tiêu chí; cấp tỉnh rà soát, xử lý pháp lý đối với quỹ đất được bàn giao, xác định diện tích có thể bố trí đất ở, đất sản xuất; cấp xã rà soát đến từng hộ, xác định nguồn gốc, hiện trạng sử dụng và nhu cầu thực tế. Phải có một chuỗi trách nhiệm rõ thì chính sách mới thực sự đi đến được với người dân”.

Sửa Luật Đất đai lần này được các đại biểu kỳ vọng không chỉ là tháo gỡ những vướng mắc trong quản lý nhà nước về đất đai. Với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, đó còn là bài toán đất ở, đất sản xuất, sinh kế và cơ hội phát triển lâu dài.

Khi người dân đã sinh sống, sản xuất ổn định qua nhiều năm được xác lập quyền sử dụng đất đúng pháp luật; khi quỹ đất nông, lâm trường thực sự được xử lý và đưa vào sử dụng hiệu quả; khi chính sách hỗ trợ đủ linh hoạt để người dân có thể tiếp cận vốn và phát triển sinh kế, thì đất đai mới thực sự trở thành nguồn lực phát triển, thay vì tiếp tục là điểm nghẽn trong đời sống của đồng bào vùng khó khăn./