Ơi ia jrao Đào Thị Hảo, Kơiăng Khoa anom pơjrao tơlơi ruă, Anom pơgang, k’do\ng HIV/AIDS tring ]ar Dak Lak brơi thâo: mă bruă lu thun [ơi anai, lăng [uh lu m’nuih ruă nao pơjrao lom tơlơi ruă kraih laih, tơlơi ruă h’dai nao truh rơ-wang 4 laih, anun le\ rơ-wang rơnu\] mơng tơlơi ruă AIDS; samơ\ tơdơi kơ pơjrao, pô ruă ngă tui djơ\ h’dôm tơlơi ]râo ba mơng ơi ia jrao le\ tơlơi ruă plai [ia\ rơđah đông mơn. Kah hăng tơlơi amai Nguyễn Thị H, [ơi [ôn prong Buôn Ma Thuột le\ sa gru [uh rơđah. Ơi ia jrao Đào Thị Hỏa ruai glăi:  “~u djơ\ HIV rơ-wang 4 lom `u ruă bơbrah tlăn, đa le\ glăk [le\ ia rơnah mơng anih bơbrah tlăn anun. Dua le\ tơlơi soaih pral tơdu, [o\ng mơ`um [u jơman, `u [uh amlaih kơ pran joa biă, hrom hăng HIV ara\ng iâu le\ tơlơi glưh ai [ơ [rư\. Samơ\ ră anai ^h [uh laih anun, `u soaih pral biă, [u do# bơngo\t dơng tah, [ơ [ia\ le\ yoa kơ `u hmâo djo\p jrao yoa hrom hăng ngă tui tơlơi pơkă pơjrao klă. ~u glăi pơ\ plơi laih samơ\ `u ăt rai pơ\ anai mă jrao na nao mơn”.

            Amai Nguyễn Thị H pơ phun pơjrao mơng blan 4/2012, truh ră anai, tơlơi soaih pral mơng `u dưi pơplih laih, tơlơi ruă mơng rơ-wang 4 h’dai jing rơ-wang sa, mrô anai brơi [uh pran k’do\ng glăi mơng drơi jan `u lu biă, đ^ drơi mơng 50 truh kơ 60 kg. Tơlơi soaih pral klă anun pran joa `u ăt mơak hloh kơ hlâo mơn, `u rông un ania, riă tơpai, rông m’nu\ mă prăk kơ ană nao sang hră. H’dor glăi h’dôm hrơi blung a phrâo thâo pô hmâo tơlơi ruă yoa kơ tư\p mơng ung `u, amai H lăi tui anai: “Sa le\ hu^ kơ ara\ng gah rơngiao lăng nao, abih bang djo\p tơlơi leng [uh hu^, ăt glưh pran joa mơn, lom anun s^t n^k [u kiăng h’d^p dơng tah. Samơ\ do# pơmin kâo do# hmâo ană đah kơmơi anun ba ană nao pel e\p, [uh ană soaih pral, [u hmâo hnai dih anun yơh pơtru\t pran joa kiăng pô do# h’d^p, h’d^p yoa kơ ană. Sang ano# le\ ăt bơvih kơ pô djo\p m’ta mơn. Kâo dưi hmâo ara\ng lăng ba lu hloh. Ră anai tơlơi pơmin kâo klă laih, [u amlaih kơ pran joa dơng tah. Ră anai khom h’d^p brơi klă, kiăng djơ\ hăng tơlơi kiăng khăp mơng sang ano#, bơvih brơi kơ ană bă pô truh kih”.

            H’dôm ]ô m’nuih ruă djơ\ HIV/AIDS pơjrao hmâo bôh tu\ yoa klă [u [ia\ ôh [ơi tring ]ar Dak Lak anai. Tui hăng ơi ia jrao Đào Thị Hảo, kơiăng khoa anom pơjrao tơlơi ruă, Anom pơgang k’do\ng HIV/AIDS tring ]ar Dak Lak bruă m’nuih ruă ngă tui h’dră pơjrao amra ngă h’dư\ h^ tơlơi k’do\ng jrao, tơlơi ruă amra h’dư\ h^ klă mơn. “Tơlơi kiăng hloh hăng m’nuih ruă s^t yơh ngă tui bruă pơjrao. Pô ruă khom mơ`um djơ\ ia jrao, djơ\ mông, djơ\ hơnong pơkă, laih anun nao pel e\p glăi djơ\ hrơi, ngă tui h’dôm tơlơi pơtă mơng ơi ia jrao gah pel e\p drah laih anun bơvih brơi kơ drơi pô, kah hăng [o\ng huă, pơhra\m drơi jan, laih anun pran joa tơlơi pơmin ăt yôm phăn mơn. Lăi hrom le\ hmâo lu bôh than bơdjơ\ nao biă, samơ\ ră anai kâo pơmin tơlơi mơ\ pô djru gơ`u le\ ngă hiưm h’pă kiăng plai [ia\ tơlơi dơneh đuăi. Djo\p m’nuih ]ơkă gum djru ba thơ s^t `u [ing gơ`u amra klă hloh”.

            Tring ]ar Dak Lak ră anai hmâo 3 anih anom pơjrao tơlơi ruă kơ m’nuih djơ\ HIV/AIDS anun le\ Sang ia jrao prong tring ]ar Dak Lak, Sang ia jrao prong [ôn prong Buôn Ma Thuột hăng Anom pơgang, k’do\ng HIV/AIDS mơng tring ]ar hăng abih bang mrô m’nuih ruă glăk do# pơjrao le\ 387 ]ô m’nuih. M’nuih ruă dưi pel e\p tơlơi soaih pral, pha brơi ia jrao hrim hrơi hăng pel e\p drah hrim blan [u rơngiă prăk [ơi h’dôm anih anom pơjrao anai. H’dôm thun rơgao, gơnong bruă ia jrao tring ]ar Dak Lak ăt gleng nao mơn bruă hyu lăi pơthâo, lăi pơthâo tơlơi pơhing amăng h’dôm m’ta măi mo\k bro#, tivi kiăng m’nuih djơ\ HIV/AIDS nao pơ\ h’dôm anih anom pơjrao tơlơi ruă. Thạc sĩ, ơi ia jrao Nguyễn Đình Tuấn, Kơiăng Khoa Anom pơgang, k’do\ng HIV/AIDS tring ]ar Dak Lak brơi thâo:  “Lu thun hăng anai bruă hyu lăi pơthâo dưi hmâo tơlơi gleng nao lu biă, abih bang kah hăng leng kơ hmâo amăng bro#, tivi, hră pơhing phrâo lăi pơthâo kơ h’dôm bruă bơvih boang glăk ngă tui [ơi tring ]ar kiăng m’nuih [ôn sang thâo, gơ`u nao. Amăng 4 thun to# tui tlôn, mơng thun 2011 truh ră anai mrô m’nuih phrâo djơ\ HIV hrim thun hro# trun, mrô m’nuih ruă h’dai truh AIDS hro\ trun, mrô m’nuih djai yoa kơ tơlơi ruă anai hro\ trun mơn. Tơlơi anun lăi đ^ [ơ [ia\ mơn bruă bơvih brơi, gum djru, pơjrao tơlơi ruă kơ m’nuih djơ\ HIV mơng tring ]ar glăk hmâo bôh tơhnal klă”.

            Thun 2011, tring ]ar Dak Lak e\p [uh hmâo 164 ]ô m’nuih djơ\ HIV phrâo, 95 ]ô m’nuih h’dai truh AIDS hăng 24 ]ô m’nuih djai, truh thun 2014 le\ mrô m’nuih phrâo thâo djơ\ HIV hro\ trun ha m’krah, mrô m’nuih h’dai truh AIDS hro\ trun 30% hăng mrô m’nuih djai hro\ trun 70%. Bôh tơhnal anai brơi [uh tơlơi gir run mơng gơnong bruă ia jrao amăng bruă pơjrao tơlơi ruă HIV/AIDS hăng tơlơi h’d^p m’da klă mơng drơi pô [ing djơ\ HIV. Tơlơi kiăng hloh le\ tơlơi gum tơngan hrom mơng djo\p m’nuih, ngă plai [ia\ tơlơi dơneh đuăi, kah pha hăng h’dôm ]ô m’nuih djơ\ HIV/AIDS kiăng gơ`u dưi mu\t hrom, h’d^p klă, hmâo bôh tu\ yoa./.

                     }ih pơblang hăng pôr : Siu H'Prăk