VOV4.Jarai- Bruă ru\ pla glăi kơphê ră anai jing sa tơlơi lăp gleng nao mrô sa [ơi Daklak, tơring ]ar hơmâo đơ đam kơphê prong hloh, đang kơphê tha lu pơkă hăng anih pơko\n amăng dêh ]ar ta, kiăng biă mă ru\ pla glăi hăng rơnoh prak tuh pơ alin hơdôm rơbâo klai prak. Pioh djru kơ bruă ru\ pla glăi kơphê truh 27.700 ektar amăng tơring ]ar, thun 2013, Sang bruă prak gah đang hmua hăng pơđ^ kyar [on lan hơmâo [uăn djru brơi ]an rơbêh 3 rơbâo klai prak. Khă hnun, truh ră anai, rơnoh prak brơi ]an ru\ pla glăi kơphê 44 klai prak, kiah hơmâo 1,5% pơkă rơnoh prak [uăn brơi kơ mơnuih [on sang ]an. Hơdôm [ing pla kơphê ăt gir run mă pô ru\ h^ kơphê tha, pla glăi plơ\ng hăng tơlơi tơnap tap biă mă.

            Sang ano\ ayong Lê Trọng Tá, pơ thôn 11, să Ea Ktur, tơring glông }ư\ Kuin, tơring ]ar Daklak, hơmâo 1 ektar mơkrah đang kơphê tha laih. Amăng mrô anai, ayong Tá lăi, `u ru\ abih hăng pla glăi 5 ar laih. Đang kơphê phrâo ru\ pla, đ^ hiam yơh samơ\ ayong Tá ăt do\ bơngơ\t đô]. Rơgao ha bơyan phang adai pơ-iă sui hrơi blan, kơ[ah ia bruih, kơphê tha laih anun 1 ektar do\ glăi amra [u hơmâo boh ôh amăng bơyan pơ anăp. Ayong Tá brơi thâo, lu boh sang ano\ amăng plơi ăt kiăng pơblih đơ đam đang hmua kơphê tha, kah hăng pla tiu, pla boh sầu riêng, boh [ơr. Ngă bruă pla kơphê sui thun laih anun ayong Tá ăt kiăng pla glăi kơphê hăng pla plah hrom boh troh pơko\n samơ\ hơdră `u kiăng ru\ pla tui [ơ [rư\ mơ\, nao rơkâo ]an prak kơnuk kơna samơ\ arăng aka [u tu\ ư ôh, `u lăi:

            Đơ đam kơphê sang ano\ pla sui laih, mơng thun 1983-1984 năng ai `u, ră anai kơphê tha baih, [u mơboh dong tah, anun kiăng ru\ h^ pla glăi. Pla glăi phrâo 5 ar anai tuh pơ alin prak ta pô amăng sang ano\ soh, aka [u thâo kơ bruă ]an prak djru ru\ pla glăi kơphê ôh. Tui hăng kâo pơmin, kual anai kơphê tha lu biă mă, mơnuih [on sang kơ[ah prak tuh pơ alin ru\ pla glăi. Kâo ]ang rơmang kơnuk kơna, sang bruă prak djru brơi mơnuih [on sang ]an laih anun pla glăi kơphê kiăng mơboh lu hloh, bơwih brơi kơ tơlơi hơdip mơda mơnuih [on sang.

            Ăt kah hăng anun mơn, sang ano\ ơi Nguyễn Hoàng Cường, pơ thôn 4, să Quảng Tín, tơring glông }ư\ Mgar, hơmâo 2 ektar đang kơphê pla dong mơng thun 1985. Rơgao 30 thun mă bruă, pe\ yua, đang kơphê ăt tha laih. Phun kơphê prong samơ\ than hret h^ anet đô], phun `u [eh [oh, bil bul, atong atut lu, mơboh [iă đô], lom 1 ektar kơnong sa tơn asar krô. Ơi Cường kiăng pơrai h^, ru\ pla glăi samơ\ kơ[ah prak anun kơnong ru\ pla glăi 4 ar (4 sao) đô]. Laih anun kiăng ru\ pla glăi dong amăng đang anai, sang ano\ `u tuh pơ alin mă pô, `u lăi:

            Prak le\, prak sang ano\ pô tuh pơ alin, hyu ]an ling gơyut gơyâo, bơ prak kơnuk kơna lăi djru ană plơi pla 3 rơbâo klai prak le\, ană plơi pla gơmơi aka dưi ]an ôh, aka thâo nao [ơ\i.

            {u djo\ hơjăn sang ano\ ayong Tá ôh [udah sang ano\ ơi Cường hai aka [u dưi ]an prak ru\ glăi kơphê tha, do\ lu sang ano\ mơnuih [on sang ngă hmua pơ tơring ]ar Daklak ăt hrup soh. Jing tơring glông hơmâo đang kơphê prong hloh amăng tơring ]ar Daklak truh kơ 30 rơbâo ektar, amăng anun đơ đam kiăng ru\ pla glăi le\ 11 rơbâo ektar, samơ\ truh ră anai, đơ đam đang kơphê ru\ pla glăi [ơi tơring glông }ư\ Mgar phrâo pla glăi 1.400 ektar. Ơi Phạm Quang Mười, Khoa anom bruă gah đang hmua hăng Pơđ^ kyar [on lan tơring glông }ư\ Mgar brơi thâo, do\ lu tơlơi gun ngă kơ mơnuih [on sang aka dưi ]an prak djru bruă ru\ pla glăi kơphê tha, amăng anun hơnong brơi ]an, thun blan brơi ]an, `u lăi:

            Brơi ]an tui bơyan ngă hmua. Thun blan blung a kai hmua, ]oh lo\n kiăng klơi amăng luh pioh pla phrâo, dưi ]an 80 klak prak lom 1 ektar, thun tal 2, 30 klak prak sa ektar, thun tal 3, ăt 30 klak prak mơn, amăng thun blan anun mơnuih [on sang ]an mơng 130-150 klak prak pioh ru\ pla glăi kơphê lom sa ektar, mơnuih [on sang tơnap yơh amăng bruă anai yua gơ`u kiăng ]an ha wo\t pioh ru\ pla glăi laih anun mơnuih [on sang amra glăm ba hăng sang bruă prak brơi ]an. Yua do\ gun tui anun, truh ră anai mơnuih [on sang aka [u dưi ]an ôh prak.

            Jing anih arăng jao brơi tuh pơ alin kơ mơnuih [on sang ]an prak ru\ pla glăi kơphê, Sang bruă prak đang hmua hăng Pơđ^ kyar [on lan tơring ]ar Daklak brơi thâo, tơdơi kơ 3 thun pok pơhai, phrâo brơi ]an ru\ pla glăi kơphê 44 klai prak, kơ 32 pô nao ]an, amăng anun 6 boh anom bruă s^ mơdrô hăng 26 boh sang ano\ mơnuih [on sang abih bang ru\ pla glăi 500 ektar kơphê. Kơnong hơmâo 1,5% amăng mrô 3000 klai prak kơnuk kơna brơi ]an đơ đam dêh ]ar ta kơ bruă ru\ pla glăi kơphê tha. Lom anun, mơnuih [on sang pla kơphê tơring ]ar Daklak gir run ru\ pla, tuh pơ alin mă prak sang ano\ hơmâo pla 14 rơbâo ektar kơphê tha.

            Ơi Nguyễn Khắc Hiệp, Khoa wai lăng khul mơnuih mă bruă pla kơphê tơring ]ar Daklak, Khul khoa djru bruă kơphê Việt Nam lăi le\, jơlan hơdră djru prak ]an pioh ru\ pla glăi kơphê jing kiăng biă mă, samơ\ khom ruh h^ [iă ano\ pơgun mă prak brơi ană plơi ]an, ta` truh kơ mơnuih ngă hmua kiăng ]an prak. Ngă hră amu` hloh, jao prak ]an ta`, pơđ^ tui rơnoh ]an hăng thun blan ]an, pơtrun [iă prak kơmlai. Ơi Nguyễn Khắc Hiệp lăi:

            Mơta sa, kơ bruă ngă hră pơar brơi ]an prak khom ngă amu` hloh. Mơta dua tơlơi gêh gal ]an prak, tơdah mơnuih [on sang ngă hmua hơmâo đang kơphê 1 ektar pioh ru\ pla glăi, pla tui [ơ [rư\ le\ sang bruă prak brơi gơ`u ]an djop rơnoh prak pioh ru\ pla glăi kơphê, yua dah hlâo tơdơi gơ`u ăt ru\ pla glăi mơn. Bơ prak kơmlai le\, hơnong pơkă 7% samơ\ aka ngă kơ mơnuih [on sang gleng nao ôh yua dah ngă hră pơar tơnap tap đơi, ano\ pleh ploh rơnoh prak kơmlai mơng sang bruă prak s^ mơdrô 2-3% hai mơnuih [on sang ăt nao pơ anih pơpă ngă hră ]an amu` hloh.

            Tơlơi ngă hmua [ơi tơring ]ar Daklak glăk bưp lu tơlơi tơnap tap yua phrâo găn rơgao sa bơyan adai pơ-iă không phang kơsing pah prong sui hrơi. Pioh djru kơ mơnuih [on sang ru\ glăi bruă pla kơphê tha laih, laih anun kiăng hơđong bruă mă ngă hmua pla pơjing, hơmâo lu tơlơi rơkâo anai kiăng dưi pơsir ta`, dưi hơmâo prak ]an mơng rơnoh prak 3000 klai prak kơnuk kơna brơi ]an tui hăng tơlơi [uăn laih mờn hlâo.

                                                            Nay Jek : Pô ]ih hăng Pôr