VOV4.Jarai - Kual }ư\ Siăng glăk phang kho#t kơtang biă. Ră anai [ơi dua bôh tơring ]ar amăng kual le\ Kontum hăng Gialai lăi pơthâo tơlơi răm rai yua phang kho#t ngă dăp tal 1. Lom anun tui hăng tơlơi pơkă lăng hlâo mơng Anom pơkă lăng hlâo ayuh hyiăng lon adai kual }ư\ Siăng, sa amăng hơdôm rơwang hrơi tơjuh pơ\ anăp, tơdah [u hmâo hơjan thơ rơnoh răm rai amra truh kơ tal 2 hăng tal 3 mơtam. Rơnu] rơwang hrơi tơjuh rơgao, Kơ-iăng Khoa dêh ]ar ta ơi Nguyễn Xuân Phúc ăt hmâo tal nao pel e\p mơn tơlơi phang kho#t [ơi tơring ]ar Gialai, Kontum kiăng git gai bruă pơsir ia yua [ơi anăp ăt kah hăng sui thun [ơi kual }ư\ Siăng mơn.

            Hmua pơdai Ia Sah mơng neh wa Jarai ta pơ\ plơi Hmrong Yo# 2, să Ia Ka, tơring glông }ư\ Pah, tơring ]ar Gialai glăk amăng phang kho#t ngă. Nao ]ua\ hmua amăng pơ-iă hang, wa R]om H’ Đuh brơi thâo, hmua anai rơhaih 30 ektar akă [u hmâo kho#t djơ\ ia ôh, samơ\ thun anai pơdai djai krô giăm truh ha mơkrah. Wa R]om H’ Đuh lăi: “Hmua pơdai anai akă hmâo kho#t djơ\ ia ôh, samơ\ thun anai kah hăng anai, djai giăm abih laih. Phang kho#t tui anai neh wa amra tơnap tap biă. }ang rơmang gong gai hmâo jơlan gah pơsir djru brơi kơ neh wa.”

Kơ-iăng Khoa dêh ]ar ta mă bruă [ơi kual }ư\ Siăng.

            Hrom hăng pơdai, hơdôm phun pla sui thun mơng m[s [ơi tơring ]ar Gialai kah hăng kơ phê, tiu ăt glăk hơhuai mơn yua kơ phang kho#t. Sang ano# ơi Nguyễn Đức, [ơi plơi Phú Vinh, să Ia băng, tơring glông }ư\ Prông hmâo 2.000 [e\ gong tiu hăng 1 ektar đang kơ phê pla hmâo 3 thun laih. Tui anun mơn, pơ-iă kơtang glăk ngă đang tiu hăng đang kơ phê mơng sang ano# `u gliu hru h^. }roh ia giăm sang 500m thu ia hơdôm blan hăng anai laih, ia bơmun klơi giăm 30m ră anai đing nao pioh pruih tiu, samơ\ lom sa hrơi kơnong pruih hmâo rơbêh kơ pluh [e\ gong tiu. Tơdah do# hơnong phang tui anai hmâo sa blan dong thơ, đang tiu sang ơi Đức amra djai abih yơh: “Sang ano# kâo ]an prak mơng Sang prak gah đang hmua 400 klak pla 2000 tơmeh tiu hăng pla 1 ektar đang kơ phê. Samơ\ ră anai [u hmâo ia pruih dong tah, tiu djai tui anai [ing gơmơi kơnong rơkâo kơ sang prak pơplih hrơi blan ]an đu] yơh. {u dưi kla hnưh ôh.”

            Tui hăng Gơnong bruă wai lăng bruă đang hmua hăng pơđ^ kyar [ôn lan tơring ]ar Gialai, yap truh ră anai, ngă răm rai laih rơbêh kơ 11.500 ektar đang hmua tơju\ pla. Amăng anun hmâo năng ai `u 2.500 ektar hmua ia, 6000 ektar đang tiu hăng kơ phê, hrom hăng sa dua phun pla sui thun. Yap him lăng, phang kho#t ngă răm rai giăm truh laih 100 klai prak.

            Hrom hăng răm rai bruă bơwih [ong, phang kho#t ăt glăk ngă mơn năng ai `u 5000 bôh sang ano# m[s [ơi tơring ]ar Gialai kơ[ah ia yua prong, lu `u [ơi hơdôm tơring glông }ư\ Sê, Krông Pa, Ia Pa, Kong Chro… Jơnum min m[s tơring ]ar Gialai git gai laih gong gai hơdôm tơring glông hăng hơdôm gơnong bruă po\k pơhai hơdôm jơlan gah pơsir ia yua kơ m[s, mă yua ngăn drăp tơring glông pơ phun du\ pơgiang ia yua mơng anih pơkon nao. Ơi Tạ Chí Khanh, Kơ-iăng Khoa Jơnum min m[s tơring glông Krông Pa, sa amăng hơdôm tơring glông hmâo lu sang ano# m[s kơ[ah ia yua, yua kơ phang kho#t kơtang hloh tơring ]ar Gialai, lăi tui anai: “Biă `u [ơi tơring glông Krông Pa hmâo sa dua bôh tơring glông kơ[ah ia yua prong kăh hăng să Đất Bằng, să Krông Năng, să Ia H’dreh hăng sa dua anih anom m[s pơ\ hơdôm kơdư dlông. Bruă hơkru\ pơsir le\ blung hlâo pơsir tơlơi ia yua kơ m[s. Hăng hơdôm kual [u hmâo ia bơmun, [u hmâo ako# ia pơkon le\ tơring glông blơi kơthung prong pioh ia djru kơ hơdôm kual m[s do# hăng pơgiang ia mơng sang măi ia tơring kual nao pơ\ să brơi kơ neh wa mă yua.”

Hơdôm hnoh ia pơđoh kơ hmua pơdai thu krô ]ơđang.

            Hrom hăng anun, tơring ]ar Gialai ăt rơkâo mơn gơnong bruă sang prak khom hmâo jơlan gah pơsir ano# [u bưng truh, djru m[s bơdjơ\ nao yua kơ phang kho#t ngă găn rơgao hơdôm hrơi tơnap kơ ia yua. Ơi Nguyễn Đức Hoàng, Kơ-iăng Khoa Jơnum min m[s tơring ]ar Gialai lăi: “Kual }ư\ Siăng lăi hrom hăng Gialai lăi ha jăn glăk găn rơgao phang kho#t prong. Bơ\ sang prak kâo rơkâo, amăng hơdôm hrơi tui anai khom hmâo hơdră bruă ta`. Yua kơ hơge\t le\, tơdah [u hmâo jơlan gah pơsir amăng hơdôm hrơi anai thơ m[s amra tơnap tap biă hăng hơdôm bôh than gah hơđong tơlơi hơd^p mơnuih mơnam amra rơngiă h^ [ơ [ia\. Ră anai, abih bang hơdôm sang prak khom thâo abih hơdôm sang ano# glăk ]an prak hăng pơ pha tui glông jơlan pha ra, sang ano# hơpă glăk tơnap tap, sang ano# hơpă răm rai laih, sang ano# giăm ]i răm rai.”

            Tơlơi lăi pơthâo glăi hăng Kơ-iăng Khoa dêh ]ar ta ơi Nguyễn Xuân Phúc amăng tal nao pel e\p lăng tơlơi phang kho#t, Gru\p wai lăng kual }ư\ Siăng brơi thâo, đơ đam kual hmâo giăm truh 140 bôh dơnao, hnoh ia thu ia, hơdôm bôh dơnao ia pơkon ră anai kơnong kơ do# năng ai `u mơng 30-40% mrô ia tui hơnong ko\ng ia tui hơdră dăp. Phang kho#t ngă laih năng ai `u 15.500 ektar hmua pơdai khom pơdơi rah pơtem hăng rơngiă đu]; rơbêh kơ 42.300 ektar đang kơ phê hăng tiu [u hmâo ia pruih, lu kual đang hmua rơngiă đu]. Phang kho#t ăt ngă laih mơn rơbêh kơ 28.000 bôh sang ano# [ơi kual }ư\ Siăng kơ[ah ia yua hăng pơkă hlâo sang ano# kơ[ah ia yua amra đ^ hloh 2 wot pơ\ anăp anai. Hơdôm puih kơđông ling tơhan kah hăng Quân khu 5, Quân đoàn 3 hăng {irô git gai Khul ling tơhan hơdôm tơring ]ar amăng kual ba khul ling tơhan nao djru m[s ia yua hăng ia pruih kơ đang hmua. Tui hăng tơlơi pơsit mơng {irô ding jum wai lăng kông ngăn dlai klô hăng rơhuông adai lon mơnai, {irô ding jum wai lăng bruă đang hmua hăng pơđ^ kyar [ôn lan dêh ]ar ta, tal phang kho#t thun anai le\ tal phang kho#t prong hloh amăng gru grua djă pioh amăng rơwang 90-100 thun [ơi kual }ư\ Siăng. Amăng hơdôm rơwang hrơi tơjuh pơ\ anăp, phang kho#t amra do# kơtang dong, răm rai amra lu tui dong, Khoa {irô ding jum wai lăng bruă đang hmua hăng pơđ^ kyar [ôn lan dêh ]ar ta, ơi Cao Đức Phát lăi tui anai: “Hơdôm tơlơi glăk ngă le\ tơhnal pioh glăi mơng sa tal Elnino sui hloh amăng gru grua ană mơnuih ]ih djă pioh. Hăng hơdôm tơlơi hơge\t [ing ta lăng [uh truh ră anai le\ kơtang biă, samơ\ hơdôm tơlơi hơge\t amra truh amăng hơdôm rơwang hrơi tơjuh pơ\ anăp mơng blan 3, biă `u blan 4 hăng blan 5 amra do# kơtang hloh hăng amra akă [uh hmâo thâo hlâo hiưm hơpă ôh.”

Ayong Trần Quốc Ninh plơi Tân An, să Ia Chim ngek ngôk [ơi hmua pơdai djai krô.

            Ră anai, hơdôm tơring ]ar kah hăng Gialai, Kontum, tơlơi [u bưng răm rai yua kơ phang kho#t [ơi tal dăp mrô 2 hăng mrô 3. Hơdôm tơring ]ar amăng kual glăk run pran pơgang, pơgăn kơ[ah ia.

            Rơgao kơ pel e\p bôh nik hăng hmư\ hơdôm [irô ding jum, gơnong bruă, hơdôm tơring ]ar amăng kual }ư\ Siăng lăi pơthâo glăi, Kơ-iăng Khoa dêh ]ar ta ơi Nguyễn Xuân Phúc git gai: Blung hlâo, hơdôm bôh tơring ]ar khom pơhlôm tơlơi hơd^p mơda kơ m[s, [u pioh sa sang ano# hơpă kơ[ah ia yua, asơi huă, duam ruă yua kơ phang kho#t ngă. Hơdôm tơring ]ar khom gleng nao djru pơtlaih hơdôm phun pla sui thun kah hăng kơ phê, tiu kiăng pơhlôm prak pơhrui glăi kơ m[s. Bơ\ sui thun, khom pel e\p, pơkă kual ako# ia mơng kual }ư\ Siăng, kơsem min tuh pơ plai, pơdo\ng pơkra hơdôm bôh dơnao, hnoh ia kơ đang hmua amăng kual; hmâo hơdôm jơlan pơsir pơkrem ia yua, mă yua ia ba glăi bôh tơhnal. Kơ-iăng Khoa dêh ]ar ta ăt git gai mơn, amăng rơwang anai hơdôm ring bruă drai apui lơtr^k kiăng gleng nao ako# ia pơgang phang kho#t kơ m[s, tơdah ]i kiăng, amra pơdơi pơke\ apui lơtr^k. Hrom hăng anun, hơdôm sang prak khom gum hrom, djru m[s, anom bơwih [ong yak rơgao rơwang tơnap tap anai. Kơ-iăng Khoa dêh ]ar ta ơi Nguyễn Xuân Phúc lăi rơđah: “Tơlơi phang kho#t prong hăng pơ\ anăp do# sui hloh dong. Yua anun, bruă gơgrong mơng [ing ta, mơng Ping gah, Kơnuk kơna hăng hơdôm gưl le\ khom e\p djop tơhnal hro\ trun răm rai, [u pioh răm rai prong rơgao hơnong đơi. Biă `u, [u pioh rơpa, [u pioh hmâo duam ruă, [un rin glăi, biă  `u pơhlôm ia mơ`um kơ m[s. Hăng pran jua tui anun, kâo rơkâo [ing gih pel e\p glăi bruă bơdjơ\ nao, nao pel e\p plơi pla, m[s, gơgrong hlâo pel e\p, pơsit, djru gum hơkru\ pơsir klă hloh, hơdư\ h^ lu hloh tơlơi răm rai [ơi hơdôm kual phang kho#t ngă prong”.

                                                                                                Siu H’ Prăk: Pô ]ih hăng pôr