VOV4.K’ho – Tàm jơnau đơs lài, bol a` neh đơs tus broă uă cau lơh broă sa tam tiêu tàm Tây Nguyên gam lơh broă ờ geh cồng nha, bulah neh lơh gơlik khà phan bơna sồ 1 dunia. Cau lơh broă sa mờ mpồl lơh sa kă bro kơphe tàm tiah do kung gam gơtìp uă kal ke tài lơh sa – kă bro ờ geh priă cồng. Jơnau gơbàn bơta do neh geh git loh, hơ\ là lơh sa jat khà lơh gơlik, sơr lèt rlau mờ broă rơndap lơh git nđờ jơt rbô lồ. Jơnau lùp geh tơlik là: `chi bơh tài bơta sơr lèt rlau bă ù geh rơndap lài sùm gơlik geh tàm Tây Nguyên tàm sùm rlau 20 nam do, mờ kung gam ờ hềt jòi geh broă lơh bơsong sơl.

Mìng pa rlau 2 nam gơmù khà priă tac tiêu, muh mat uă [òn, xã tàm Dak Lak gơ tam gơl sơ lơ\u wơl jơh, tài priă jền lơh geh bơh ală hìu bơnhă dê ndrờm bè ờ geh cồng dùl êt lơi tơn. Bơta ờ geh cồng nha do ai tơlik gah lơh sa suơn sre tàm càr in uă jơnau lùp bè kơnòl tàm rơndap lài ù tiah mờ lơh jat broă rơndap lài ù tam phan.

                                 Rơndap lài ù tam tàu ờ ring bal lơh làng bol roh bơta pin dờn

Jat ồng Nguyễn Hắc Hiển, Phó Kuang atbồ Chi cục tam phan mờ sền gàr phan tam càr Dak Lak yal, càr geh broă rơndap lài ù tiah ai tờm tiêu in mìng 16 rbô lồ tus nam 2020, mơya tus nam 2017, bă ù do neh rlau 42 rbô lồ. Ồng Nguyễn Hắc Hiển đơs là, broă dà lơgar mìng bơt bơtàu broă rơndap lài ù  lơh sa suơn sre, ờ geh kơrnuat nàng lơh jat broă rơndap lài ù tiah, là bơta ờ niam tờm ngan lơh gơbàn bơta lơh broă ờ geh cồng nha:

“Gơnoar atbồ càr kung geh gùng dà broă lơh rơndap lài ù tiah, mơya tài làng bol go\ cồng nha lơh sa bơh tờm tiêu dê pơn drờm mờ chi tam ndai uă rlau, den tàng làng bol neh sac rơwah tờm tiêu. Tu\ do, rơndap lài ù tiah kung ờ hềt geh kơrnuat sơl, den tàng làng bol kung gam tam tiêu”.

Hìu bơnhă lơh broă sa geh gơnoar broă tờm ngan, neh lơh gơlik bơta ngac ngar mờ bơtàu tơnguh mhar bơh lơh sa suơn sre Tây Nguyên dê, mơya kung gơ jat mờ bơta ờ niam là bơtàu tơnguh ndang ir, ờ git ơm wơl. Do là bơta mùl màl neh geh sền go\ tàm Tây Nguyên bơh rlau 20 nam do. Ală hìu bơnhă lơh broă sa ờ kờp du\ tus bơta jo\ tơngai bè mpồl lơh sa kă bro. Khi [uơn gơ jat drà kă bro, gơ jă gơ jal tam, gơ jă gơ jal kơl sang.

Bulah bè hơ\, ngan ngồn kung ai go\ dùl jơnau ndai, gơ tàm pơdar đah kơl mờ tam bơh cau lơh broă sa dê gam tài bơh ală bơta ờ niam tàm broă rơndap lài ù tiah bơh dà lơgar dê. Nam 2003, Dak Lak neh ai ală kơnhoàl đah mattơngai lik tơmut tàm broă rơndap lài ù tiah tam điều mờ cau lơh broă sa neh lơh jat mờ broă tam git nđờ rbô lồ, mơya tơnơ\ hơ\ pal kơl sang tài trồ tiah tàm do lơh tờm điều ờ gơtùi tơt plai.

                                   Ờ geh cồng nha bơh rơndap broă tam kau su tàm ù brê klàr

Tus nam 2017, Dak Lak geh broă rơndap lài tiah kơnhoàl Ea Sup gơ gơs là tiah tam tàu, cau lơh broă sa kung lơh jat mờ broă tam rlau 4 rbô lồ. Mơya, broă rơndap lài ù tiah ờ ring bal, ală anih blơi, lơh gơlik ờ pràn neh lơh gơbàn cau lơh broă sa in uă kal ke mờ bơta ờ suk. Tơnơ\ 2 kàl sơn rờp, kờ` tơrmù bơnah hoàc huơr kơn jơ\, cau lơh broă sa Ea Sup neh gơ jă gơ jal dus sang tờm tàu nàng tam bùm blàng, lơh gơbàn jơnau digơlan ờ geh cồng nha broă rơndap ù tiah jơh bal 2 bơta chi tam. Bi Nguyễn Đình Hiền, ơm tàm thị trấn Ea Sup đơs bè ală bơta ờ niam bè do:

“Bơh lài tus tu\ do, mbè gơtùi geh jơnau tàu lời tus 2 nam. Tài ală cau bơt bơtàu broă rơndap lài ù tiah khi kờp du\ bè lơi den hơ\ sồng khi lời wơl. Bè hơ\ den nam sơn rờp là sang te\. Nam dơ\ 2 den hơ\ sồng tơnhàu kàl pa do. Kờp jơh 2 kàl đơs bal là hoàc huơr ờ geh cồng”.

Ai bi Lê Phi Công Thành, ơm tàm xã Cư Mlan pà git loh rlau tai bè do:

“Nam sơn rờp den tơnhàu geh pơgap bơh 25 tus 27 tơlak priă tàm 1 lồ, tàm tu\ priă bơcri gơguh tus 45 tơlak priă tàm 1 lồ. Mờ tàm 20 nđờ lồ, den hoàc huơr tus mờr 500 tơlak. Tus nam do, den khà lơh geh mìng ndrờm 1/3 mờ nam lài, tơl lồ tơnhàu geh mờr 25 tấn. Mờ priă ơpah cau koh tàu den kas ngan. Priă tac là 760 rbô, kờp jơh 350 rbô priă ơpah cau koh. Priă lơh geh ờ tơl nàng tơm priă phơng”.

Wờl să tài tam jat rơndap ù tiah kung gơlik geh tàm gah tam kau su bơh ală càr Dak Lak, Gia Lai, Dak Nông, Lâm Đồng. Bơh nam 2008 tus nam 2012, geh bơta dong kờl bơh Bộ Nông nghiệp mờ Phát triển Nông thôn dê, ală càr do neh ur ar tam gơl 100 rbô lồ brê nàng tam kau su, gơ jat bal mờ bơta bơcri priă tam kau su suơn dềt gơguh uă tàm làm bă tiah. Jơnau gơ lời wơl là git nđờ jơt rbô lồ kau su neh ờ jai kis halà ai cồng nha tơnhàu lơyah ir, lơh sa ờ geh cồng dùl êt lơi tơn. Mìng is tàm Gia Lai, khà kau su gơbàn bơta do neh gơguh tus mờr 12 rbô lồ. Ồng Kpă Thuyên, Phó Chủ tịch UBND càr Gia Lai pà git, bơsong bơta tìs bè do là bơta kal ke ngan. Dilah gam bè do tai den lơh gơbàn hoàc huơr ù tiah, lơh aniai tus tiah ơm kis. Dilah tam gơl kau su nàng tam chi tam ndai den hoàc huơr ir. Mìng is bơnah tong priă tam brê ala ai bă ù do in neh rlau 700 tơmàn priă:

“Ală mpồl lơh sa kă bro pal bơt bơtàu ală rơndap broă tam gơl chi tam suơn sre, mơya pal lơh rơndap broă tam brê ala. Tu\ tam gơl 1 lồ den pal tam wơl 1 lồ. Ờ gơtùi tam den tong priă tàm Kes priă sền gàr mờ bơtàu tơnguh brê nàng jàu ală mpồl geh jơnau kờ` in tam brê jat jơnau sồr. Jat kờp du\ bơh càr Gia Lai dê, 1 lồ tam brê 3 nam sơngka sền gàr là pơgap 64 tơlak priă”.

Cau lơh broă sa gơ jat drà kă bro, dà lơgar rơndap lài ù tiah ờ di mờ bơta geh ngan, gam lơh broă lơh sa suơn sre Tây Nguyên dê pơn jat tai gơ ơm tàm bơta pơdar kơl mờ tam, tam mờ kơl ờ hềt git tus tu\ lơi den hơ\ sồng jơh. Jat ồng Huỳnh Văn Thòn, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Kong ti Cổ phần Tập đoàn Lộc Trời, broă tơn jơh bơta tàm pơdar do gơ wèt kơnòl bơh cau lơh broă sa mờ mpồl lơh sa kă bro dê. Mơya nàng gơtùi lơh bơta do den dà lơgar pal lơh niam gơnoar broă lơh tờm mờ bơt bơtàu wơl:

“Mìng mpồl lơh sa kă bro là gơtùi tam klac lơh sa mờ drà kă bro, pa ki\ ală sră pơrgon blơi phan lơh gơs mờ cau lơh broă sa. Den tàng, tàm broă lơh bal 4 mpồl, den cau lơh broă sa, mpồl lơh sa kă bro, cau khoa học pal là 3 mpồl tờm, ơm tàm bă tiah 3 cồng bơh 1 rùp 3 mum dê. Ai dà lơgar ơm tàm nggùl 3 cồng hơ\, geh gơnoar broă bơt bơtàu bè chính phủ đơs sùm, hơ\ là gơnoar broă lơh gơlik kơrnuat pal jat ngan ngồn, gơnoar broă bơh cau lơh kòn gùng mờ gơnoar broă bơh kơrnuat dê”.

Lam mpồl lơh sa kă bro gơ gơs là cau tờm đơng pơlam, lơh sa suơn sre digơlan lơh geh ală tam gơl niam. Do là bơta neh geh đơs tờm mờ bơta geh ngan bơh tiah do dê. Bơh tơnơ\ ngai tơngklàs, Đảng, dà lơgar neh crơng gơs tàm do git nđờ rhiang suơn dờng tam kơphe, kau su. Ală suơn dờng do mhar ngui bơta pràn bè ù tiah mờ tơnguh gơnoar broă ai cau lơh sa suơn sre Tây Nguyên in, lam Tây Nguyên bơh dùl bă tiah ờ pràn bè lơh sa suơn sre gơ gơs là tiah lơh sa suơn sre kuơ màng bơh dà lơgar dê. Bulah bè hơ\, broă lơh atbồ tàm ală mpồl do ờ jai jat kơrnuat dràkă bro tàm pơr lòng dunia mờ gơ gơs là bơta kòl yan ai bơta bơtàu tơnguh in.

Tu\ ală mpồl lơh sa kă bro dà lơgar roh gơnoar broă pơlam lơh sa suơn sre – cau lơh broă sa, bơh nam 2008 tus tu\ do, Tây Nguyên neh gơ hòi gơ jà  bơta bơcri priă dùl nă să is pràn ngan. Ờ gơtùi ờ dờp, dùl bơnah tàm khà do neh cèng wơl ală tam gơl niam ngan. Bulah bè hơ\, kung geh uă ngan khà gam wơl neh cèng tus Tây Nguyên in ală jơnau gơ lời wơl dờng ngan tài broă bơcri priă đòm jat. Bơta mùl màl do kờ` pal ai geh mờng chài song dơpă nàng ờ mìng gơtùi bơtàu tơnguh bơta pràn bơh mpồl lơh sa kă bro dùl nă să is dê ai bơtàu tơnguh lơh sa suơn sre in, mờ gam ờ lơh gơbàn tai jơnau gơ lời wơl ờ niam lơi ai tiah do in.

Cau mblàng K’Duẩn

Kờ`  sền jơnau cih dơ\ dùl dan pờ tềng do: http://vov4.vov.vn/Kho/jonau-tonggit-mpol-botian-thoi-su-xa-hoi/loh-broa-sa-suon-sre-tay-nguyen-joi-bota-gon-konom-ai-tu-tongai-pa-in-tongai-do-c162-255411.aspx