VOV4.K’ho-Tơngai lài, bol a` neh đơs bè bơta krơi ngan hoàc hươr lơh sa ờ geh cồng nha tàm bơngă khà dùl dunia bơh ală tiah tam uă tiêu, tiah tam uă kơphê Tây Nguyên dê. Cau lơh broă gam ờ tơl pràn jòi gơlik gùng dà tam gơl sơrbac mhar. Broă hòi jà Mpồl lơh sa kă bro, hợp tác xã nàng lam gùng ai lơh broă sa in, sền là gùng dà pờ anih proă phan kuơ lơh broă sa sươn sre Tây Nguyên.

Mơya, mờr 20 nam do, tu\ Tây Nguyên gơhòi gơ jà gi\t nđờ rhiang mpồl lơh sa kă bro is làng bol dê bơcri priă tàm lơh broă sa sươn sre, bơta do kung gam ờ go\ geh tam gơl niam sơl. “Tu\ mpồl lơh sa kă bro lơh sa sươn sre gơlơh bè lơh nhơl”, mblàng sền ală jơanu gơlam tus lơh sa ờ geh cồng nha bơh ală mpồl lơh sa kă bro do dê, lơh bơta pràn lơh broă sa sươn sre Tây Nguyên pơn jat tai gơtìp lời hu\i.

Là kơnhoàl ù tiah kuơ mờ trồ tiah gùt nam mrềt niam sùm, kơh bơnơm Măng Đen đơs is mờ kơnhoàl Kon Plông đơs bal geh Kon Tum sền là tiah tờm tam biăp, bơkàu, lơh broă sa sươn geh priă jền uă bơh càr dê.

                                        Đah bơdìh rơndăp broă lơh Măng Đen

Gam wơl bè ờs bơh sàng goh bơh brê bơnơm geh is dê, Măng Đen hơ pơrgon geh lơh gơlik ală phan bơna lơh geh bơh sươn sre ờdo ờdă niam ngan. 49 rơndăp broă lơh, 1.400 lồ ù, kờp jơh priă tă lơh geh cih tàm sră pơ àr rlau 1.600 tơmàn, tồn là geh gơ gơs là bơta pràn pràn kơldang ngan lơh bơtàu tơnguh kơnhoàl ù tiah kuơ Măng Đen. Mơya tàm bơta geh ngan gơlik geh sơlơ\u wơl jơh. Măng Đen ngai do rơnhah rơnhơ ngan, hơ\ là bă ù tàm ală rơndăp broă lơh, bal mờ ală che blơn su\t chơ\t ro, ală hìu glòm ngềt ngơ\t ờ geh cau, ală dòr bơnơm tơrlah tơrlơm. Kung bè uă làng bol tàm tiah do sơl, ồng Trần Ngọc Xuân, ờ suk ngan tu\ mpồl lơh sa kă bro mìng cò ù hơ\ sồng lời sơrbì gời tềng hơ\, halà mìng bơcri priă tam chi dùl bă lơh pơrlồm lơm:

Cau tam chi sa plai tàm hơ\. Ờ di broă bơh sơnrờp neh ai. Dùl bơnah hơ\, dùl bơta tai là cò pơnring gơ in kloh. Dilah nhơ\t hòn là cò pơnring gơ in kloh jơh nhơ\t. Ù tàm hơ\ den ờ gơtùi đơs là lời sơrbì gời ờ tài bơh cò pơnring kloh den mbè gơtùi lời sơrbì gời.

Krơi mờ bơta đah bơdìh rơnhah rơnhơ, tàm dơlam ală rơndăp broă lơh sa sươn sre tàm Măng Đen gam duh hồl ndơ\p mpồn ai apah, kă bro geh tu\ là tăc ù rơndăp broă lơh. Dùl nă cau bơcri priă dan ờ yal mat, đơs: Broă jòi sa kơ`au rơndăp broă lơh gơlik geh uă rlau bơcri priă lơh broă sa sươn sre, tài bơh lơh broă sa sươn sre là gah broă lơh bòl glar kal ke, bềng uă aniai hoàc hươr. Ai jòi sa kơ`au, tăc bro, geh lơh geh priă cồng mhar mờ uă:

Priă jền gơtìp ờ tơl lơh kung dùl êt sơl. Ờ geh cau lơh broă den lơh gơ kung ờ gơtùi sơl. Kung geh uă cau kờ` gàr wơl ù, yal tăc ù. Bơta bă ù bơh cau dê yal tăc bàr pe tơmàn tus jơt tơmàn dùl lồ rlau hơđang. Dùl lồ pơgăp 700 tơlak tus 1 tơmàn.

                                         Tàm dơlam rơndăp broă lơh Măng Đen

Bal mờ ală mpồl lơh sa kă bro lơh nhơl bè tàm Măng Đen, sơgràm sa gi\t nđờ rbô lồ ù mờ ù brê, hơ\ sồng bơcri priă rah rài dơ\ dùl êt, kơ\p tăc jòi sa priă cồng, lơh broă sa Tây Nguyên gơhòi gơ jà uă mpồl lơh sa kă bro bềng bơta hàm hà mơya ờ geh bơta geh ngan.

Tu\ geh jơnau sồr tam gơl 100 rbô lồ brê ờ huan geh chi che nàng tam kau su, ală mpồl lơh sa kă bro lời jơh ală jơnau bơto yal lài jak chài. Khi đơs là, kau su là tờm chi [ươn tam mờ [ươn geh cồng nha uă, den tàng lơh ngan bơcri mờ jơh ală bơta, ngui bơnah priă bơcri uă nàng rồn bơklơn brê bơnơm geh is. Mơya tàm bơta geh ngan ờ gơtùi geh tờm chi lơi [ươn tam mờ lơh geh uă cồng nha, ờ geh bơta rồn bơklơn lơi lơh geh kơ\ kơl jăp. Ồng Lê Quang Trương, Phó Kuang atbồ dờng Công ty Cổ phần Kau su Chư Sê, càr Gia Lai dờp, kau su brê ờ huan geh chi che là dùl bơta ờ jai uă:

Uă ngan bă kau su neh chơ\t ờ gơtùi gơdờp. Mờ dilah pơnyơu lời wơl nàng còr bơsơ\t den ờ gơtùi còr geh, tài bơh rah rài, dùl êt, bơta ngài bè hơ\ den công nhân ờ gơtùi còr geh.

Bal mờ gơrềng ờ niam bơh gi\t nđờ rhiang rơndăp broă lơh dờng lơh broă sa sươn sre- brê bơnơm ờ dipal, lơh broă sa Tây Nguyên gam gơrềng tai bơta aniai bơh ală broă lơh bơcri priă gơcèng bơta lơh pơrlồm mờ ală lơh bal ờ geh kơnòl. Bơh nam 2013 tus tu\ do, càr lơi kung geh uă mpồl lơh sa kă bro is lơh bal mờ cau lơh broă bal tam ală bơta rpual, plai màk ờ geh plai; bơcri sơntìl- lơh bal tam gấc, tam prìt, tam rơmi\t, tam ca hơ\ sồng pơrlồm ờ go\ blơi, lơh cau lơh broă sa sơlơ gơtìp kal ke tai…

                             Dùl rơndăp broă lơh tăc ù ai làng bol in lơh hìu

Jat mò Trần Thị Thủy, Phó Kuang atbồ Phòng Nông nghiệp mờ Phát triển Nông thôn kơnhoàl Buôn Đôn, càr Dăk Lăk yal, mìng tàm 5 nam do, kơnhoàl neh 3 dơ\ ờ lơh bal mờ mpồl lơh sa kă bro tàm tam gấc, tam prìt mờ tam tàu, lơh gơlik hoàc hươr lơh sa dờng, lơh gơlik cau lơh broă sa in bơta kơlôi rcăng, roh bơta pin dờn mờ ală bơnah dồs kal ke tă tơm. Broă tuh kơnòl tàm ală dơ\ lơh ờ jat do sùm gơ ơm tàm bơta du\t gùng tài bơh sră pơrgon ờ tơl krà`. Mò Trần Thị Thủy đơs là, hòi jà geh mpồl lơh sa kă bro geh nùs nhơm, geh bơngă pin dờn gam là bơta kal ke ngan ir.

Cau lơh broă sa ờ go\ kơ\p kơnờm khi pal bơcri priă ai làng bol in mờ mìng là kơ\p kờ` khi lơh bal blơi phan bơna, là làng bol neh ờ huan bòl glar rao. Mơya tus tu\ do, den kung ờ hềt geh mpồl lơi mu\t tàm [òn lơgar nàng blơi phan bơna, hala lơh dùl hìu măy lơh gơlik dùl êt phan tàm do nàng blơi phan bơna tờm bơh [òn lơgar dê.

Kơ\p gơn mpồl lơh sa kă bro gơlơh bè trồ prang dờng kơ\p geh trồ mìu là jơnau gam gơlik geh bơh lơh broă sa sươn sre, cau lơh broă sa Tây Nguyên dê tu\ do. Mơya, mpồl lơh sa kă bro dà lơgar den lơh sa ờ geh cồng, mpồl lơh sa kă bro is den jòi sa cồng rlau là bơcri priă, lơh nhơl rlau là lơh ngan lơh broă sa sươn sre, sơlơ lơh lơh broă sa sươn sre tàm do sơlơ kal ke ngan tai.

Tàm uă rơndăp broă lơh dờng, mpồl lơh sa kă bro tơngo\ bơta sền sơnơng ờ krơi bè cau lơh broă sa sơl. Tàm tơngai ờ jo\, khi neh koh kau su tam nhơ\t ròng kơnrồ, hơ\ sồng phà jơh nhơ\t tam tờm thanh long, hơ\ sồng koh tờm thanh long tam wơl plai bung. Gi\t nđờ jơ\t rbô lồ kau su, gam geh mpồl lơh sa kă bro dan tam gơl, halà tam gơl ờm tus tam chi sa plai, pơhìn lơh chi sa plai Tây Nguyên kung gơ ơm tàm bơta ờ lơh jat rơndăp ù tiah ai tam sơl.

Tàm Cribơyai lơh sa làng bol lơh is nam 2019 bơh Chính phủ mờ Ban Lơh sa Dà lơgar dê pa bơyai lơh, bàr pe nă kuang bàng đơs là, nàng tơrmù ală bơta ờ dipal ờ niam, Dà lơgar pal là cau tờm tàm ală broă lơh bal lơh broă sa sươn sre, lơh niam gơnoar broă bơceh mòn, tàm hơ\ geh crơng gơs tiah bơcri priă [ươn, crơng gơs adat lơh broă, lơh kòn gùng mờ lơh glài.

Mờ bơta geh ngan loh làng bơh Tây Nguyên dê, gơnoar broă hơ\ bơh Dà lơgar dê tàm hơ\ gơhòi gơ jà ală mpồl lơh sa kă bro geh bơta pràn mờ geh kơnòl, bơ\t bơtàu mờ lơh gơrề ală mpồl lơh sa kă bro, hợp tác xã lơh sa cồng nha, lơh glài mpồl lơh sa kă bro jòi sa kơ`au ù mờ brê. Do là broă jal mhar, geh bơta kuơ lơh nền tàm broă tă bơta gơbàn wih gơbàn wơl, dong cau lơh broă sa sươn sre Tây Nguyên bơtàu tơnguh dùl bă sơrbac mhar.

Cau mblàng Lơ Mu K’Yến

Kờ` sền jơnau cih dơ\ dùl mờ jơnau cih dơ\ 2 dan jà làng bol mờ gơ\p bơyô pờ tàm do:http://vov4.vov.vn/Kho/jonau-tonggit-mpol-botian-thoi-su-xa-hoi/loh-broa-sa-suon-sre-tay-nguyen-joi-bota-gon-konom-ai-tu-tongai-pa-in-tongai-do-c162-255411.aspx;http://vov4.vov.vn/Kho/chuyen-muc/jonau-cih-do-2-chi-boh-tai-cau-loh-broa-sa-o-jat-da-logar-c162-255604.aspx