VOV4.M’nông – Gia Lai a[aơ lah n’gor geh rnoh nu\ih ntưp duh rtoh trong mham âk ngăn nkual Tây Nguyên đah bơi 3.800 nu\ih, jêh ne\ tay lan Dak Lak đah 2.200 nu\ih ji. 100% nkuăl, nkual têh, nkual [on têh ta 2 n’gor aơ geh nu\ih ji n’hanh âk ntu\k le\ [on ntưp ji duh rtoh trong mham. Yuh Kpă H’lưih, ta [on Sek, xă Dlei Yang, nkuăl Ea H’Leo, n’gor Dak Lak an g^t:

 Geh le\ du [on, geh nu\ih ri 2-3 tơ\ duh, geh nu\ih 2 tơ\. Ngih gâp rim he geh bôk năp. Mô ho\ hăn ngih dak si yor dôl săm ta jay, yor hăn ngih dak si ndr^ đo\ng.

Yor rnoh nu\ih ntưp duh rtoh trong mham hao âk, ăp ngih dak si tâm nkual dôl tâm nu nău bêng âk. Đah rlău 540 nu\ih lăp ngih dak si săm, nkuăl Đak Tô lah ntu\k geh rnoh nu\ih ji ntưp âk ngăn ta n’gor Kon Tum kơp bah bôk năm tât a[aơ. Knu\ng êng tâm khay 7 mhe rlău, Ngih dak si nkuăl le\ dơn săm an 225 nu\ih ji. Nai dak si Tô Ngọc Phấn, Groi Kruanh ngih dak si nkuăl Đak Tô, Kon Tum an g^t:

Ta ngih dak si duh rtoh trong mham geh rnôk hao tât 60 nu\ih. Ngih dak si  geh 85 nsưng t^ng di n’gâng kan dak si jao an. A[aơ rnoh nu\ih ji lah 150 nu\ih geh rnôk bơi 160. Nu\ih ji âk ir ta khoa y học Nhiệt đới jêng so\k tay nsưng ji an nu\ih ji b^ch tâm nkr^p đah ăp khoa êng, kơt lah Nội, Khoa ngoại, Khoa sản, khoa nhi geh nu\ih ji duh rtoh trong mham b^ch nsum tâm ne\.

Hôm ta ngih dak si n’gor Dak Lak, bơi du khay aơ, rnoh nu\ih ji ntưp duh rtoh trong mham lăp ngih dak si hao ndal, rnoh nu\ih ji geh nar lơ hao. Nu nău aơ le\ [ư jêr tâm trong kan săm. Nai dak si Nguyễn Hai, Kruanh khoa Truyền nhiễm, Ngih dak si n’gor Dak Lak an g^t:

Jêr jo\t bôk năp lah ngih wâl ndoh ndơ, rnoh nsưng mô to\ng an nu\ih ji b^ch. Nu\ih ji lăp ngih dak si mkra an tâm di đah trong djôt n’ăp nsưng klôt gay nu\ih ji b^ch, tal 2 tay yor nu\ih ji âk kơt aơ ri nu\ih kan mô dơi ngăch t^ng nu\ih ji. Rnoh nu\ih ji hao rlău 5 tơ\ tâm rnôk rnoh nu\ih kan mô ho\ dơi hao.

Nkô| nău duh rtoh trong mham ntoh tay âk ta nkual Tây Nguyên, bah meng nkô| nău trôk nar, hôm yor nău thơ tha n’hanh nău m^n bah nu\ih [on lan tâm trong kan rchăng n’gang ji. Ăp pơh bôk yan mih, n’gâng kan dak si n’gor Kon Tum le\ [ư ăp rmôt hăn puh dak sin top đah răk kloh ueh ntu\k ntô, nkre ndrel n’gâng kan ju\r tât ăp rnăk nt^nh đă, nt^m trong rchăng n’gang ji, ngăn lah nău nkh^t măch. Yơn lah t^ng nai dak si Nguyễn Thị Vân, Groi Kruanh ngih dak si y tế dự phòng n’gor Kon Tum, nău thơ tha n’hanh nău m^n rvưt bah nu\ih [on lan le\ [ư âk jêr jo\t trong kan rchăng n’gang srê duh rtoh trong mham:

Nu\ih [on lan geh nu\ih khâl pơng du\t thơ tha. Khân pơng knơm rnôk geh srê kơt ne\ lah đă cán bộ y tế dơm. Đê| đo\ng lah nu\ih [on lan khan pơng m^n lah puh dak si lah dơi rchăng n’gang duh rtoh trong mham hôm ma khan pơng mô wât lah ji duh rtoh trong mham aơ he an njrăng n’gang êng đah trong nkh^t êng măch, rwach rgum êng ăp ndơ do\ng n’gâng dak tâm rnăk wâl. Rnôk puh dak si ri he mbơh yơn bu hăn [ư bu mô kan ndrel đah he gu\ tâm jay gay bu pơk mpông an he puh dak si. Du đêt nu\ih [on lan bu mô u\ch an he lăp tâm jay khan pơng gay ma puh dak si ôh.

Tâm ban ma ne\, ta Gia Lai, nu\ih [on lan an lah trong kan rchăng n’gang ji mpeh tâm n’gâng kan dak si. Wa Đinh Hà Nam, Groi kruanh ngih dak si n’gor aơ an g^t:

Nu\ih [on lan m^n lah nău kan le\ rngôch bah n’gâng kan dak si. Nău kơl bah nu\ih [on lan mô âk, mô u\ch lah tâm bah mô u\ch kơl. Tâm khay bah năp, mpôl hên le\ [ư du\t hô, mpôl hên le\ [ư kan nu\ih [on lan nkh^t êng măch, gay rchăng n’gang ji zika n’hanh duh rtoh trong mham. Gưl n’gor [ư, gưl nkuăl [ư đo\ng, du\t âk bôk nău kan yơn ma bah kơi ne\, mpôl hên hăn uănh nđôi tay ri tâm ban kơt trong kan răk ntu\k ntô gu\ âm mô geh nău rgâl.

Jêh uănh nđôi trong kan rchăng n’gang srê ta ăp n’gor, Tiến sĩ Phạm Thọ Dược, Viển trưởng Viện vệ sinh Dịch tễ Tây Nguyên uănh lah, bôl le\ rgo\ jă ăp nău kan răk ntu\k ntô gu\ âm, ký ton rchăng n’gang nuh srê, yơn n’hêl na nê| nău mbơh [ư ta bah dâng mô ho\ di nău đă, knu\ng ntrong leo dơm, rdâng dơm. Yor ne\, mô ho\ geh ntru\t nău wât kơt nău rgâl bah nu\ih [on lan tâm trong kan rchăng n’gang srê. Tiến sĩ Phạm Thọ Dược, uănh lah:

Ta n’gor dil kơt g^t đo\ng nău le\ rgo\ jă yơn ju\r bah dâng ri mô ho\ mbơh [ư âk trong kan rchăng n’gang srê. Yor nău aơ lah nău lăp bah trong chính trị, nău uănh m^n ba nu\ih [on lan.Yor r^ ntru\t đă, trong kan nkoch trêng, trong kan nt^m nti n’hâm soan tâm [on lan ân n’hao n’hanh đăp mpăn gay nu\ih [on lan uănh mât êng tât n’hâm soan bah săk nơm n’hanh kơl an n’gâng kan [on lan, kơl nău kan [ư ueh trong kan rchăng n’gang srê.

Ta năp nu nău aơ, n’gâng kan dak si n’hanh n’gâng kan ăp n’gor Tây Nguyên dôl nsrôih rgum an trong kan mpeh răk ntu\k ntô gu\ âm, uănh nđôi mô an srê treh hvi tay. Lơn lah mkra nu nău âk ir nu\ih ta ăp ngih dak, n’hao nău uănh nđôi săm ta [on lan gay mô an geh nu\ih kh^t yor ji duh rtoh trong mham. Nai dak si Doãn Hữu Long, Kruanh ngih dak si n’gor Dak Lak an g^t:

Gay tâm di nău đă jăch ndal tâm trong rchăng n’gang srê duh rtoh trong mham ri n’gâng kan dak si le\ nt^m rđau ăp ntu\k kan bôk năp lah t^ng uănh tâm nu nău ji ta ntu\k kan gay geh nău rgâl đah ăp khoa jrô an tâm di gay m’hâm [ư tâm di trong kan săm nu\ih ji duh rtoh trong mham. Nău ntu\k kan mô dơi to\ng ri dơi mbơh an n’gâng kan dak si uănh nđôi tay ăp ntu\k kan dak si âm trong mât uănh gay dơi rgâl tâm đêt nark hay gay tâm di nău u\ch khăm săm ji bah ngih dak si.

. 

Nu\ih rblang: Y Sưng Phê Ja