Nghệ thuật khèn của người Mông là Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia. Vừa là nhạc cụ, vừa là đạo cụ múa, tiếng khèn gắn bó với đời sống cộng đồng, xuất hiện nhiều trong lễ hội, nghi lễ và những sinh hoạt văn hóa của đồng bào Mông.

Nghệ nhân Ưu tú Thào Cáng Súa (67 tuổi, ở Mù Cang Chải) là một trong gần 20 người trên địa bàn còn biết chế tác khèn Mông. Không chỉ làm khèn, hàng tuần ông Súa còn đến các trường học, bản làng để truyền dạy cách thổi, múa khèn và kỹ thuật chế tác cho thế hệ trẻ.

"Tôi thấy hiện nay các đội khèn truyền thống không còn giống chúng tôi như trước, nhưng tôi thấy vui vì có nhiều bạn trẻ quan tâm bảo tồn nét văn hóa này.", nghệ nhân Thào Cáng Súa chia sẻ.

Từ những lớp truyền dạy của nghệ nhân, tình yêu với tiếng khèn tiếp tục được trao truyền. Tại nhiều bản làng, các câu lạc bộ khèn Mông được thành lập, tập hợp những thanh niên yêu thích loại hình nghệ thuật này. Ở bản Xéo Dì Hồ, xã Lao Chải, Sùng A Vàng cùng những người trẻ trong bản thường xuyên luyện tập: "Nếu mình không thành lập câu lạc bộ để giữ gìn thì nó sẽ mai một đi. Thanh niên người ta không có thầy dạy thì sau này sẽ không còn nên chúng tôi đã thành lập câu lạc bộ để giữ gìn bản sắc."

Không chỉ tiếng khèn, nghề thủ công truyền thống của đồng bào Mông cũng đang được trao truyền và tạo thêm sinh kế cho người dân.

Chị Lý Thị Ninh (36 tuổi, ở thôn Chế Cu Nha, xã Mù Cang Chải) là một nghệ nhân trẻ trong lĩnh vực tri thức dân gian. Từ nhỏ, chị được bà và mẹ truyền dạy cách se lanh, dệt vải, nhuộm chàm, tạo hoa văn bằng sáp ong và thêu thổ cẩm.

Cuối năm 2009, Tổ hợp tác thêu dệt thổ cẩm xã Chế Cu Nha, huyện Mù Cang Chải cũ được thành lập với mục tiêu khôi phục nghề truyền thống, đồng thời tạo thêm việc làm, thu nhập cho phụ nữ địa phương. Khi đó, chị Ninh mới 19 tuổi nhưng đã được tín nhiệm làm tổ trưởng bởi có nhiều kinh nghiệm trong tạo hoa văn trên vải bằng sáp ong.

Đến nay, tổ hợp tác trở thành nơi những phụ nữ yêu nghề cùng nhau duy trì nghề truyền thống và phát triển các sản phẩm phục vụ thị trường.

"Mục tiêu là khôi phục lại nghề thủ công của mình. Những sản phẩm mà tôi đã từng thiết kế và đã dạy cho các chị em thì tôi là người tiêu thụ sản phẩm. Các chị em chưa ai đi học qua thiết kế, tự học, tự sáng tạo, tự may gối, ví, gối tựa, các sản phẩm treo tường và khăn trải bàn; khách thích thì các chị em làm.  Mỗi tháng trung bình cũng được hơn trăm triệu. Trước chị em gặp khó khăn, giờ làm thổ cẩm thì chị em đỡ khó khăn hơn...".

Từ những bàn tay của người dân, di sản không chỉ được lưu giữ mà còn trở thành sản phẩm gắn với đời sống và sinh kế.

Tại Mù Cang Chải và các xã lân cận, một số trường học cũng đưa khèn Mông, nghệ thuật vẽ hoa văn trên vải bằng sáp ong vào hoạt động truyền dạy cho học sinh. Cách làm này tạo thêm không gian để những giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với thế hệ trẻ.

Theo ngành Văn hóa tỉnh Lào Cai, để di sản có sức sống lâu dài, điều quan trọng nhất là chính cộng đồng phải tự hào và chủ động gìn giữ những giá trị văn hóa của mình. Bà Vũ Thị Mai Oanh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai chia sẻ:

"Điều cốt lõi để có thể bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa phi vật thể chính là việc đồng bào dân tộc Mông họ tự hào về di sản của họ. Tỉnh tập trung khuyến khích người dân khôi phục và phát huy những giá trị đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia."

Mù Cang Chải có lợi thế đặc biệt khi những giá trị văn hóa của đồng bào Mông được hình thành, lưu giữ trong không gian của Danh thắng quốc gia đặc biệt ruộng bậc thang. Thiên nhiên và văn hóa vì thế tạo thành một hệ sinh thái gắn bó, bổ trợ cho nhau.

"Thuận lợi ở Mù Cang Chải đó là những di sản văn hóa phi vật thể gắn với Danh thắng quốc gia đặc biệt ruộng bậc thang Mù Cang Chải nên tạo một thành một hệ sinh thái gắn bó giữa thiên nhiên và văn hóa, khiến cho các di sản văn hóa phi vật thể được bảo tồn một cách tự nhiên."

Thời điểm này, Mù Cang Chải đang bước vào mùa vàng – mùa đẹp nhất trên những triền ruộng bậc thang. Đến với vùng đất này, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ, mà còn có thể gặp gỡ nghệ nhân, nghe tiếng khèn, trải nghiệm nghề thủ công và khám phá những nét văn hóa Mông được gìn giữ ngay trong đời sống cộng đồng.

Khi người dân tự hào về di sản, người trẻ tiếp nối và những giá trị truyền thống được trao thêm cơ hội để tạo sinh kế, văn hóa không chỉ được bảo tồn, mà tiếp tục sống cùng nhịp phát triển của vùng cao./.