Người Nùng sinh sống tại nhiều địa phương trong cả nước, nhưng tập trung đông nhất ở các tỉnh miền núi vùng Đông Bắc như Lạng Sơn, Cao Bằng và Thái Nguyên. Bản sắc văn hóa của người Nùng phong phú và độc đáo, với kho tàng văn nghệ dân gian đồ sộ. Trong đó, hát Sli là loại hình dân ca đặc trưng và được biết đến rộng rãi. Qua những câu hát mộc mạc, giàu hình ảnh, người Nùng gửi gắm tình cảm, tâm tư và cả những quan niệm về cuộc sống, tình yêu.

Theo Tiến sĩ Lý Viết Trường, giảng viên Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội, từ "Sli" trong tiếng Nùng có nghĩa là "thơ". Tên gọi này đã phản ánh đặc trưng của loại hình dân ca này, khi câu hát cũng là những lời thơ vần điệu theo thể thất cú.

Người Nùng có nhiều nhóm địa phương như Nùng Phàn Sình, Nùng Cháo, Nùng An, Nùng Giang, Nùng Xuồng… Vì vậy, hát Sli cũng có những hình thức khác nhau. Chẳng hạn, Sli "Sloong hàu" của người Nùng Phàn Sình là hình thức hát đối giữa các cặp nam nữ. Trong khi đó, Sli Sình Làng của nhánh Nùng Cháo thường được dùng để miêu tả, ca ngợi sự vật, sự việc, kể chuyện trong những dịp vui của cộng đồng.

Hát sli không cần nhạc cụ nên có thể hát ở bất cứ đâu. Với hình thức giao duyên, khi hát phải có đôi, người hát chính, người bè theo, ứng đối gần như tức thì, đòi hỏi cặp đôi phải vừa hợp giọng, vừa phối hợp ăn ý.

Nội dung lời Sli thay đổi đa dạng, phụ thuộc và khả năng ứng biến của mỗi người. Người hát có thể đưa hình ảnh của cây cối, trăng hoa hay các tích truyện cổ về tình yêu đôi lứa của người xưa vào lời hát, nhưng dù có hát về chủ đề gì, thì sau cùng cũng chỉ để nói lên tâm tư, tình cảm, nguyện vọng của con người một cách tinh tế và ý nhị.

Theo Tiến sĩ Lý Viết Trường, người hát Sli giỏi phải chịu khó học hỏi, có trí nhớ tốt để thuộc những câu hát cổ, tích truyện, đồng thời biết quan sát hoàn cảnh và ứng tác phù hợp. Qua mỗi cuộc hát, người Nùng không chỉ kế thừa tri thức của thế hệ trước mà còn sáng tạo những câu hát mới phù hợp với hoàn cảnh thực tế. 

Dù có giá trị văn hóa sâu sắc, hát Sli đang đứng trước những thách thức trong quá trình trao truyền giữa các thế hệ. Người trẻ có nhiều điều kiện và không gian riêng tư để gặp gỡ, giao lưu, thay vì chỉ tìm hiểu nhau qua những ngày chợ hay lễ hội cộng đồng. Vì vậy mà hình thức Sli giao duyên gần như không còn được duy trì. Chỉ lớp người trung niên và cao tuổi còn dùng lời Sli đối đáp để tâm tình, thăm hỏi nhau. 

Ngày 27/8/2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định đưa "Hát Sli của người Nùng" vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Để bảo tồn loại hình diễn xướng có nguy cơ mai một này, các cơ quan chuyên môn đã tiến hành ghi âm, ghi hình, số hóa các bài Sli cổ từ các nghệ nhân cao niên, kết hợp với sáng tạo thêm lời mới phù hợp cuộc sống hiện đại.

Nhiều địa phương có đồng bào Nùng sinh sống, như Lạng Sơn, Thái Nguyên, Bắc Ninh thường xuyên  tổ chức Ngày hội văn hóa, thể thao và du lịch, Hội hát Then - Sli - Lượn vào mỗi dịp đầu xuân, đồng thời mở các lớp truyền dạy trực tiếp cho thế hệ trẻ để các nghệ nhân giao lưu, trình diễn và giữ lửa cho làn điệu.

Bên cạnh sự hỗ trợ từ chính quyền, người dân tại nhiều bản làng đã chủ động ghi chép lại những lời Sli cổ, Sli ứng tác, Sli lời mới, hay tự đứng ra thành lập các câu lạc bộ. Để Sli thực sự sống trong đời sống đương đại, điều quan trọng không chỉ là lưu giữ những câu hát xưa, mà còn là khơi dậy tình yêu, sự sáng tạo của thế hệ trẻ, để mỗi câu Sli tiếp tục mang hơi thở của cuộc sống hôm nay./.