Với người Cơ Tu, hoàn thành một Nhà Gươl không chỉ là dựng xong một công trình mà còn đánh dấu sự khởi đầu của một thôn làng mới. Vì thế, lễ mừng Gươl được tổ chức để tạ ơn thần linh, tổ tiên và cầu mong cộng đồng có cuộc sống bình yên, đoàn kết, sản xuất thuận lợi.

Trong nghi lễ truyền thống, người Cơ Tu chuẩn bị nhiều lễ vật như trâu, lợn, gà, chim sóc. Trong đó, con trâu được xem là lễ vật hiến sinh cao quý nhất, bởi gắn với đời sống và sức mạnh của cộng đồng.

Theo bà Trần Thị Ram ở xã Long Quang, thành phố Huế, trước đây người Cơ Tu không có máy móc, xe cộ; con trâu đảm nhiệm nhiều công việc quan trọng như kéo gỗ, cày ruộng, bừa đất. Vì vậy, trâu trở thành biểu tượng sức mạnh và là tài sản có giá trị lớn đối với mỗi gia đình.

Sau khi lễ vật được chuẩn bị, phần quan trọng của lễ mừng Gươl diễn ra trong chính không gian Nhà Gươl. Già làng thay mặt cộng đồng thưa gửi với các đấng thần linh, cầu mong dân làng làm ăn phát đạt, sống hòa thuận, mùa màng tốt tươi, con cháu khỏe mạnh.

Già làng B’ríu Pố ở xã Tây Giang, thành phố Đà Nẵng, người dành nhiều tâm huyết tìm hiểu, sưu tầm kiến thức về văn hóa Cơ Tu, cho biết những lời khấn trong lễ mừng Gươl thể hiện mong muốn của cả cộng đồng về một cuộc sống bình an, đoàn kết và no đủ.

Một nghi thức đặc biệt được thực hiện trong lễ mừng Gươl là dùng những cây đũa bông đã vót sẵn, nhúng vào máu gà, máu trâu và rượu rồi vẩy lên các cột nhà, sau đó ném lên tấm thổ cẩm lớn căng ở giữa Gươl.

Mọi người cùng hướng về tấm thổ cẩm, chờ những cây đũa bông bám lại. Theo quan niệm của người Cơ Tu, nếu đũa bông dính trên tấm thổ cẩm, đó là dấu hiệu các đấng thần linh đã chấp nhận lễ vật và sẽ phù hộ cho dân làng.

Nếu đũa bông rơi xuống, người chủ lễ nhặt lên, tiếp tục lời khấn rồi thực hiện lại nghi thức cho đến khi đũa bông bám được vào tấm thổ cẩm.

Khi nghi thức này hoàn tất, phần lễ tiếp tục với cột “dưrăng măng”, tức cột giữa hay cột chính của Nhà Gươl. Một phần nhỏ cơm, xôi, thịt và lễ vật được gom lại, đưa đến cột chính. Tại đây, người chủ lễ thực hiện lời khấn cuối cùng rồi đổ lễ vật xuống chân cột, khép lại phần nghi lễ.

Theo già làng B’ríu Pố, cột chính là vị trí quan trọng nhất trong Nhà Gươl nên lễ vật cuối cùng được dành cho nơi này, cùng lời cầu mong thần linh phù hộ dân làng khỏe mạnh, đoàn kết, làm ăn phát đạt, sản xuất được nhiều lúa gạo, con cháu khỏe mạnh.

Sau nghi lễ, không gian Gươl trở lại với không khí hội hè. Dân làng quây quần bên nhau, hòa trong tiếng cồng chiêng, những điệu múa tâng tung da dá và niềm vui của ngày hội.

Tuy nhiên, cách thực hành một số nghi thức đã có sự thay đổi theo thời gian. Khoảng chục năm trở lại đây, thay vì thực hiện việc hiến sinh bằng hình thức đâm, mổ ngay tại sân làng trước sự chứng kiến của cộng đồng, người Cơ Tu thực hiện khâu này ở khu vực kín đáo hơn, phù hợp với nếp sống hiện nay.

Sự thay đổi này không đồng nghĩa với việc loại bỏ ý nghĩa của lễ mừng Gươl. Theo những người dân được phỏng vấn, các hoạt động cộng đồng, văn nghệ và vui chơi vẫn được duy trì để tạo không khí ngày hội.

Một người dân cho rằng lễ hội trâu trước đây kéo dài cả ngày lẫn đêm, trong khi hình thức đâm trâu trước sự chứng kiến của đông người không còn phù hợp. Người khác cho biết dù cách thức thay đổi, cộng đồng vẫn có thể duy trì không khí vui vẻ bằng văn nghệ và các hoạt động tập thể.

Như vậy, nghi lễ mừng Gươl vẫn giữ được những giá trị cốt lõi là sự tri ân thần linh, tổ tiên, cầu mong bình an và củng cố sự đoàn kết cộng đồng. Trong quá trình thích ứng với đời sống hiện đại, một số cách thức thực hành được điều chỉnh, nhưng không gian Nhà Gươl và ý nghĩa gắn kết cộng đồng vẫn là phần quan trọng của đời sống văn hóa Cơ Tu./.