Mỗi dịp Tết đến hay khi tháng Bảy chạm ngõ, bản làng của người Tày ở xã Nghĩa Tá, tỉnh Thái Nguyên lại thơm nức mùi nếp mới. Các bà, các mẹ hối hả chuẩn bị lá dong, thịt lợn, đỗ để gói bánh chưng.

Khác với chiếc bánh chưng vuông vức ở đồng bằng, bánh chưng của người Tày thon dài, gồ lên ở giữa. Bà con gọi là bánh chưng gù. Hình dáng ấy bắt nguồn từ một tầng sâu tâm thức, gắn liền với hình ảnh người mẹ tảo tần nơi ruộng nương.

Bà Ma Thị Hiến, một người con của vùng đất Nghĩa Tá, tỉnh Thái Nguyên bùi ngùi nhớ lại lời mẹ kể năm xưa: "Mẹ bảo là người Tày làm bánh chưng gù tỏ lòng biết ơn là các ông bà tổ tiên, bố mẹ đã nuôi con bằng gạo. Kiểu là phải địu con đi nương đi rẫy, cái lưng lúc nào cũng phải địu con là cái lưng gù ấy. Cho nên gói bánh chưng gù đó để thể hiện lòng biết ơn cha mẹ địu con đi làm nương rẫy mới ra được hạt gạo. Tết đến mới có gạo để gói bánh chưng".

Sự đồng điệu giữa câu chuyện dân gian và thực tế đời sống khiến chiếc bánh chưng gù trở thành một phần ký ức khó quên. Sống trong những năm tháng gian khó, chứng kiến người mẹ địu em út trên lưng đi làm, bà Hiến càng thấu hiểu sâu sắc ý nghĩa đầy nhân văn của chiếc bánh này.

Khi lớn lên, trở thành một người mẹ, bà lại tiếp tục trao truyền nét đẹp ấy cho con gái mình. "Mẹ lại kể câu chuyện đó mà thấy thực tế là mẹ phải địu em út đi làm, nghĩ cũng rất là đúng với thực tế. Qua câu chuyện mẹ kể ấy và khi mình lớn lên, mình cũng nuôi con thì mình cũng cảm thấy rất là cảm động. Rất biết ơn cha mẹ". - Bà Hiến tâm sự.

Điều làm nên bản sắc của chiếc bánh chưng gù chính là cách buộc lạt. Cách thắt nếp lạt thay đổi theo từng mùa, từng lễ trong năm mang thông điệp rất riêng. 

"Rằm tháng Bảy là giữa năm mẹ cho buộc ba lạt vào giữa bánh. Còn gói bánh tháng Giêng là sẽ nối một cái lạt dài, cuộn từ đầu này đến đầu kia, có nghĩa là đã hết một năm rồi. Tết nào cũng vậy, gia đình cô, bàn tay của cô tự gói bánh báo hiếu cho bố mẹ, thể hiện trên chiếc lạt ấy". - Bà Ma Thị Hiến tâm sự.

Bên trong lớp lá dong xanh, nhân bánh là sự hòa quyện của gạo nếp dẻo thơm, đỗ và thịt lợn. Đó là biểu tượng cho sự no ấm, yên vui của mỗi gia đình khi Tết đến.

Đặc biệt, vào dịp Rằm tháng Bảy - ngày Tết Pây tái - những người con gái sau khi lấy chồng sẽ cùng chồng gánh lễ vật về thăm cha mẹ đẻ. Ngoài những chiếc bánh chưng gù tự tay gói, một lễ vật không thể thiếu trong dịp này là một con vịt béo tròn.

Chị Lý Thị Chiên, người con của đồng bào Tày tỉnh Thái Nguyên cho hay, ngoài việc gìn giữ các phong tục tập quán và uống nước nhớ nguồn con vịt béo ấy cũng là thành quả của một mùa sản xuất.

"Vì sau khi mùa vụ chiêm, đồng bào thu hái được cũng bội thu rồi, con vịt vào thời điểm này cũng rất là béo, khỏe. Lúc này, chọn những con vịt to béo khỏe nhất để về làm quà cho bố mẹ, thể hiện đạo hiếu. Và còn có những tích chuyện xa xưa của người Tày nữa, giáo dục biết ăn ở nên có trước có sau và thể hiện lòng biết ơn mọi nơi mọi lúc". - Chị Lý Thị Chiên bày tỏ.

Chiếc bánh chưng gù và những câu chuyện nghĩa tình của người Tày ở Thái Nguyên cứ thế thấm sâu vào máu thịt của các thế hệ. Nó nhắc nhở con cháu đời sau biết trân trọng công ơn sinh thành, dưỡng dục, về đạo lý làm người.